Κατηγορίες

Ποιες ήσαν οι περίεργες σχέσεις του κράτους των αρχαίων Ελλήνων με τη θρησκεία τους;

Ποιες ήσαν οι περίεργες σχέσεις του κράτους των αρχαίων Ελλήνων με τη θρησκεία τους;

Διαβάστε μια σειρά άρθρων του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ μέσα από το περίφημο έργο: «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας», όπου αποκαλύπτονται πολλά και άγνωστα πράγματα για τις σχέσεις Κράτους και Θρησκείας!.. Σχέσεις που αγγίζουν πολλές φορές το παράδοξο, το περίεργο και το μυστήριο, αφού οι Ορφικοί, για παράδειγμα, θεωρούνταν αιρετικοί (!!!).


Σε μία πολύ γνωστή αφήγηση του, ο Ηρόδοτος καταγράφει τον τρό­πο με τον οποίο οι Σάμιοι έσω­σαν 300 αγόρια, τα οποία ο Πε­ρίανδρος της Κορίνθου είχε στεί­λει από την Κέρκυρα στον Αλυάττη της Λυδίας για να γίνουν ευνούχοι.

Πρώτα συμβούλευσαν τα παιδιά να αγγίξουν το βωμό της Άρτεμης ως ικέτες και στη συνέχεια αρνήθηκαν να επιτρέψουν στους Κορίνθιους να τα απομακρύνουν διά της βίας από το βωμό. Όταν οι Κορίνθιοι στέρησαν στα αγόρια ακόμη και την τροφή, οι Σάμιοι δημιούργησαν μία εορ­τή, η οποία ακόμη τελείται με τον ίδιο τρόπο. Το σούρουπο, μιας και τα αγόρια ήταν ικέτες, οι Σάμιοι οργάνωσαν ομάδες χορού, αποτελού­μενες από αγόρια και κορίτσια, και εφήρμοσαν για πρώτη φορά το έθιμο, ο χορός να κρατάει γλυκίσματα, φτιαγμένα με σπόρους σουσαμι­ού και μέλι. Έτσι, τα αγόρια από την Κέρκυρα μπορούσαν να τα αρπάξουν και να μείνουν ζω­ντανά. Αυτό συνεχίστηκε, ώσπου οι Κορίνθιοι φύλακες των αγοριών τα εγκατέλειψαν και γύ­ρισαν στην πατρίδα τους (Ηρόδ. Γ', 48. 2-3).

Ως ιστορικό γεγονός η αφήγηση αυτή δεν είναι σημαντική, όχι μόνο επειδή οι χρονολο­γικές ενδείξεις του Ηροδότου αντιφάσκουν με­ταξύ τους, ούτε επειδή υπάρχει άλλη παράδο­ση, που αποδίδει τη διάσωση στους Κνιδίους (Πλούταρχος, Ηθικά, 860c), αλλά, κυρίως, διό­τι η αφήγηση μοιάζει με κλασικό απολογητικό μύθο, τον οποίο άντλησε ο Ηρόδοτος από τους Σάμιους φίλους και πληροφοριοδότες του κα», τον επαναλαμβάνει χωρίς κριτική θεώρηση. Ωστόσο, η ιστορία έχει μεγάλη αξία για δύο άλ­λους λόγους. Πρώτον, αποτελεί ένα γενικό πλαί­σιο των ελληνικών θρησκευτικών ιδεών και εθί­μων. Οι χοροί, κατά ηλικία, δηλαδή, παρατε­ταγμένες ομάδες αγοριών και κοριτσιών (νέων, ανδρών ή γυναικών), που χορεύουν και τραγουδούν μαζί, προς τιμή ενός θεού, επαναφέ­ρουν στη μνήμη μας την παράσταση στην ασπί­δα του Αχιλλέα (Ιλιάδα Ρ, 590-616). Επίσης, θυ­μίζουν το βασικό θέμα των Παρθενίων2 του λυ­ρικού ποιητή Αλκμάνα. Οι χοροί αποτελούν το βασικό στοιχείο της διθυραμβικής και δραμα­τικής ποίησης και σ' ολόκληρη την Ελλάδα φέ­ρουν το κοινωνικό βάρος του συμβολισμού της συμμετοχής στην κοινότητα. Η Άρτεμη περι­γράφεται ως θεά που παρέχει άσυλο, όπως και άλλες θεότητες, οι οποίες αλληλεπικαλύπτο­νται αλλά και διαφοροποιούνται μεταξύ τους ως προς τις δυνάμεις, τις λειτουργίες, τα χαρα­κτηριστικά. Η επιλογή της Άρτεμης δεν είναι αυθαίρετη. Προκύπτει, φυσικά, από το ρόλο της ως θεάς των κυνηγών, των κυνηγημένων και των νεαρών παρθένων. Έτσι, σε όλη την Ελλά­δα τα γλυκίσματα με σπόρους σουσαμιού και μέλι (πανσπερμία) αποτελούν μία μορφή θυσίας και συνυπάρχουν με τη δαπανηρή θυσία ζώων.

Η προθυμία των Σαμίων να δώσουν τροφή στα αγόρια εκφράζει τη γενικότερη αντίληψη ότι τα προσφερόμενα τρόφιμα, μετά την αφιέ­ρωση τους στη θεά, επιτρέπεται να δοθούν σε όσους (συνήθως στους ιερείς) υπηρετούν το ιε­ρό. Το πιο βασικό από όλα είναι η βεβαιότητα, κοινή σε όλες τις ομάδες, ότι η επαφή με το θυ­σιαστήριο του θεού παρέχει στον ικέτη θεϊκή προστασία, ή ασυλία, αφού ο ναός δεν μπορεί να μολυνθεί από θάνατο, γέννηση ή σεξουαλική επαφή. Και το σπουδαι­ότερο, η ιστορία των αγοριών από την Κέρκυρα και η στάση των Σαμίων διαφωτίζει τις σχέ­σεις ανάμεσα στους δύο τρό­πους ορισμού της κοινω­νίας. Από τη μία πλευρά, η πολιτική απόφαση που -κα­τά συνεκδοχή- έλαβαν οι Σάμιοι ελήφθη κα­θαρά μέσα στο λα­τρευτικό και τελε­τουργικό πλέγμα. Αυ­τό σημαίνει ότι η κοι­νωνία τους, όπως και οι υπόλοιπες κοινω­νίες στην αρχαϊκή Ελ­λάδα, είχε τόσο βαθιά ενταχθεί στη θρησκεία, ώστε οι συνειδητές πρά­ξεις τους που εξέφραζαν ή αντανακλούσαν την αλ­ληλεγγύη της κοινότητας τους μετασχηματίζονταν σε «θρησκευτικούς» όρους. Κάθε οικογένεια προσδιορίζεται από τη λατρεία της: «Ο Ισαγόρας, γιος του Τισάνδρου, καταγόταν από ευυπόληπτη οικογένεια αλλά δεν μπορώ να καθορίσω την προέλευση της: οι συγγενείς του θυσίαζαν στον Κάριο Δία», ανα­φέρει χαρακτηριστικά ο Ηρόδοτος για τον αντί­παλο του Κλεισθένη. Με άλλα λόγια, η οικογέ­νεια (ή η φρατρία, ή η φυλή) θα μπορούσε να οριστεί με σαφήνεια ως σύνολο προσώπων με συγγενικές σχέσεις μεταξύ τους, τα οποία θεω­ρούσαν ως απώτατο κοινό τους πρόγονο κά­ποιο θεό ή ήρωα. Αυτό αποδεικνυόταν με την ατελείωτη σειρά πατρωνυμικών, όπως Αιγείδαι, Δημοτιωνίδαι, Κλυτίδαι ή Προσσαρίδαι, και εκ­φραζόταν με τη συμμετοχή σε μία αποκλειστι­κή λατρεία. Εξυμνήθηκε από τον Πίνδαρο και τον Θέογνη, ως βάση ολόκληρου του αριστο­κρατικού συστήματος αξιών. Κατ' επέκταση, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ο πληθυσμός μιας ολόκληρης πόλης αποτελούσε μία ομάδα με κοι­νή καταγωγή. Για παράδειγμα, η αθηναϊκή κα­ταγωγή ήταν ταυτόσημη με την καταγωγή από τον Απόλλωνα, μέσω της Κρέουσας και του Ίωνα. Δεν επρόκειτο απλώς για ποιητική φαντα­σία, αλλά για κατεστημένη αντίληψη. Αυτή η αντίληψη της καταγωγής από τον Απόλλωνα αποκαλύπτεται ήδη στην περίφημη φράση του Σόλωνα, ο οποίος αναφέρεται στην Αθήνα ως «την παλαιότερη γη της Ιωνίας», ενώ το 320 π.Χ. αποτελούσε ακόμη συστατικό στοιχείο της ιδιότητας του πολίτη. Αντιστρόφως, στην παράδοση που αφο­ρά τους νόμους του Δράκοντα για την ανθρωποκτονία, η ποινή για τον παρα­βάτη «να κρατηθεί μα­κριά από το ιερό νερό, από σπονδές, από κύ­πελλο που χρησιμο­ποιήθηκε για ανάμειξη σπονδών, από θυσίες, από την αγορά» στην κυ­ριολεξία σήμαινε απο­κλεισμό από την τοπική κοινωνία. Από την άλλη πλευρά, η ιστορία των αγο­ριών της Κέρκυρας παρου­σιάζει την πολιτική κοινωνία των Σαμίων ως απολύτως υπεύθυνη των θρησκευτικών της πράξεων. Υπο­θέτουμε ότι περιστασιακώς επιτρεπόταν να καινοτομήσουν στον τρόπο λατρείας (παρόλο που τα τελετουργικά, άπαξ και καθιερώνονταν, έπρεπε να τηρούνται χωρίς τροποποιήσεις). Η λατρευτική συμπεριφορά ήταν ημιανεξάρ­τητη έως χειραγωγήσιμη. Ούτε η Σάμος ούτε άλλη ελληνική πόλη ελέγχονταν από ιερείς ή προφήτες.

Σε αυτό το κεφάλαιο θα μας απασχολήσει η σχέση ανάμεσα σε δυο αντιλήψεις: Αφ' ενός ότι η κοινωνία ήταν προσκολλημένη στη λα­τρεία και την τελετουργική τάξη, αφ' ετέρου ότι ήταν αυτόνομη και ενεργός πολιτικά. Έχει λεχθεί ότι «για τους Έλληνες της κλασικής πε­ριόδου, κράτος, λαός και θρησκεία ήταν άρ­ρηκτα συνδεδεμένα» ή ότι «οι θεοί έγιναν ένα με το κράτος... Η θρησκεία κατέστη αναπό­σπαστο τμήμα του εθνικού αισθήματος, ενώ η ατομική ευλάβεια δέχθηκε θανατηφόρο πλήγ­μα». Αυτές οι απόψεις συνιστούν υπεραπλουστεύσεις. Ακόμα και τον 5ο αιώνα π.Χ., ο βαθ­μός στον οποίο γίνονταν αποδεκτοί πολλοί από τους θεσμούς, που διαδραμάτισαν σημα­ντικό ρόλο στη δημιουργία της ελληνικής θρη­σκευτικής ζωής, δεν συνέπιπτε με τα όρια των πόλεων-κρατών. Η λατρεία -και ίσως οι εκ­φάνσεις της που είχαν τη μεγαλύτερη σημα­σία όσον αφορά την ευλάβεια σε καθημερινή βάση- συνέχιζε να τελείται κυρίως από τοπι­κές ομάδες και κοινότητες (φρατρίες, γένη, οι­κισμούς ή ολόκληρες περιοχές), χωρίς απα­ραιτήτως να ενσωματώνεται στην εν γένει λα­τρευτική ζωή της πόλης. Σχετικά με τα παρα­πάνω, όπως αποδεικνύουν αρχαία κείμενα που διασώθηκαν, είναι βέβαιη η αυτονομία των γε­νών της Αθήνας πριν τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., ή των φρατριών στους Δελφούς πριν το τέλος του 400-390 π.Χ. Βέβαια, αρκετά θρη­σκευτικά έθιμα είχαν -στην ουσία- ελάχιστη ή μηδαμινή σχέση με την πολιτι­κή ζωή. Ο αντίκτυπος των λαϊκών προλήψεων, ορισμένα κοινωνικά έθιμα, όπως η αφιέρωση σπονδής πριν από κάθε οινοποσία, και αρκετές οι­κογενειακές θρησκευτικές συνή­θειες παρέμειναν αυτόνομοι το­μείς, μακριά από την επιρροή των νόμων του κράτους. Έτσι, πολ­λές από τις κοινότητες των ξένων λάτρευαν τους δικούς τους θεούς, ενώ ελάχιστες από αυτές πολιτο­γραφήθηκαν ή αποτέλεσαν μέρος του έθνους, με την έννοια ότι περι­λαμβάνονταν στους πίνακες των δη­μόσιων θυσιών ή ότι στις τελετουρ­γίες τους συμμετείχαν εκπρόσωποι του κράτους. Βέβαια, πάντοτε υπήρ­χαν λατρείες ιδιωτών, είτε «αιρέσεις», όπως θεωρούνταν οι Ορφικοί, είτε ξε­χωριστές λατρείες, δημιουργημένες από πρόσωπα που «κατέχονταν από κάποιο θεό» ή «κάποια νύμφη». Και το σημαντικότερο, πολλά λατρευτικά κέντρα απείχαν αρκετά από τα παλιά μυκηναϊκά παλάτια ή βρίσκονταν κοντά σε νε­ότερους οικισμούς με διάσπαρτες κατοικίες. Οι οικισμοί αυτοί, με την οργάνωση των πόλεων τον 6ο αιώνα π.Χ., κατέληξαν να αποτελούν κόμ­βους. Τοποθεσίες όπως η Δωδώνη, ο Θέρμος, η Ολυμπία, οι Δελφοί ή οι Βάσσες φιλοξένησαν σημαντικότατα ιερά και ναούς, πολύ πριν υπάρ­ξει κάποια οργανωμένη πόλη στην περιοχή.

Παρ' όλα αυτά, η σχέση που εξετάζουμε δεν αφορούσε αυτόνομες οντότητες, όπως «εκκλη­σία», «κράτος» ή οτιδήποτε άλλο. Αντίθετα, αφο­ρούσε διαφορετικούς κοινωνικούς σκοπούς που ενδεχομένως υπηρετούνταν από την ίδια ομά­δα, έθιμο ή θεσμό. Μία φυλή, για παράδειγμα, μπορούσε κάλλιστα να είναι στρατιωτικό σώμα ή εκλογικό σώμα για την ανάδειξη προσώπων στα πολιτικά αξιώματα, ενώ συνάμα αποτελούσε γενεαλογικό δένδρο, στη ρίζα του οποίου βρι­σκόταν κάποιος θεός ή ήρωας. Ταυτοχρόνως, ήταν και το σύνολο των πιστών μιας ξεχωρι­στής θρησκείας, με δικούς της ναούς και ιερο­τελεστίες. Επίσης, η σχέση θα μπορού­σε να αφορά τις διαφορετικές όψεις της προσωπικότητας ενός ατόμου. Όσο δύσκολο και αν είναι για κάποι­ον λαϊκό να το κατα­λάβει, πρέπει να δε­χθούμε ότι η ευσέ­βεια και η ευγνω­μοσύνη που οδήγησαν τόσους πολλούς ανθρώ­πους να αφιερώ­σουν την προ­σφορά τους σε κά­ποια θεότητα «έχο­ντας προσευχηθεί και ορκιστεί να απο­τίσουν φόρο τιμής», θα μπορούσε να μετατραπεί στα χέρια του Πεισιστράτου, του Ήρωνα ή του Θεμιστοκλή σε επι­δεικτική εκδήλωση λατρείας προς εξυ­πηρέτηση πολιτικών σκοπών, χωρίς να διαφαίνεται, έστω και ελαφρώς, υποκρισία ή μειωμένη πίστη. Ούτε φυσικά ήταν η σχέση στατική, διότι νέες μορφές ιεροτελεστιών υπερτε­ρούσαν σε γόητρο ή αποδεικνύονταν οικονομικώς πιο προσιτές, ή επειδή αποκτούσε ευρύτερη αναγνώριση κά­ποια τοπική ή ήσσονος σημασίας θε­ότητα (π.χ. η εμφάνιση του Ασκληπιού ή του Διονύσου). Βέβαια, τέτοιες μεταβολές θα μπο­ρούσαν να προκαλέσουν τις αντιδράσεις των πολιτειακών οργάνων (π.χ. ρυθμιστικούς νό­μους), που με τη σειρά τους βοηθούσαν στον καθορισμό ή την επέκταση της κοινωνικής σφαί­ρας των πολιτικών ζητημάτων. Επιπλέον, η σχέ­ση δεν ήταν στατική επειδή συνέβησαν, όπως θα δούμε λεπτομερέστερα παρακάτω, δύο με­ταβολές: Πρώτον, η σταδιακή και μερική απε­λευθέρωση του «κράτους» από τους ρυθμούς και τους θεσμούς της θρησκείας, και δεύτερον, ο εξίσου σταδιακός και μερικός αναπροσανα­τολισμός και επανακαθορισμός των λατρευτι­κών εκδηλώσεων και θεσμών, με τρόπο πιο πρό­σφορο για τη νέα πολιτειακή οργάνωση. Αυτές οι μεταβολές δεν είχαν αναπότρεπτο χαρακτή­ρα. Δεν υπήρχε λόγος η πόλη-κράτος να επι­κρατήσει της θρησκείας. Η Ελλάδα θα μπορού­σε να είχε αποτελέσει φυτώριο ναών-κρατών και θρησκευτικών ηγετών, ανάλογων προς εκεί­νους που υπήρχαν στην Εγγύς Ανατο­λή. Θα πρέπει, λοιπόν, να εξετά­σουμε μερικούς από τους λό­γους για τους οποίους η αλλαγή προσανατολί­στηκε προς την απο­μάκρυνση από τη θρησκεία. Εν πρώ­τοις, είναι επιτα­κτική ανάγκη να ιεραρχήσουμε τις μεταβολές. Εξαι­τίας της φύσης των στοιχείων μας, πρέπει να το πράξουμε με χρονολογικώς αντί­στροφη σειρά. Δη­λαδή, διανύοντας το χρόνο προς τα πίσω, ξεκινώντας από τα πιο πρόσφατα και κατανοητά στάδια των με­ταβολών, κατά τα τέλη της αρχαϊκής και στην αρχή της κλασικής περιόδου. (…)

 Συνεχίζεται…

Αναρτήθηκε: 03/09/11 17:52

 
Ο Ελληνισμός και η Ορθοδοξία είναι δύο ράγες της Ιστορίας πάνω στις οποίες κινείται το όχημα του Ελληνο-Χριστιανικού Πολιτισμού σε μια ατέρμονη πορεία προς την αιωνιότητα!... Λαός που περιφρονεί τις πέτρες και τα χαρτιά του είναι καταδικασμένος ν’ αυτοκτονήσει!..
 
Συνεντεύξεις του Άγγελου Σακκέτου, ως καταστάλαγμα μιας δημοσιογραφικής πορείας 35 περίπου ετών!... Ένας αγώνας δρόμου για την αναζήτηση της αλήθειας και μόνον της αλήθειας.. Την "αληθινής αλήθειας", όπως μάθαμε να λέμε στην δική μας Ελληνική Δημοσιογραφία!..
 
Διαλέξεις και Ομιλίες, έτσι όπως ακριβώς εδόθησαν στο παρελθόν σε διάφορα Πνευματικά Κέντρα, Συλλόγους, Σωματεία και διάφορα Ιδρύματα των Αθηνών ή της Περιφέρειας, ιδίως για θέματα σχέσεων Ελληνισμού και Ορθοδοξίας!..
 
Θύμησες και αναμνήσεις!... Νοσταλγικές ιστορίες, που φαντάζουν σήμερα σαν παραμύθι!.. Εκπληκτικές εμπειρίες και διηγήματα ή αφηγήσεις από διάφορους ανθρώπους, που έζησα ή γνώρισα στο διάβα της ζωής μου!.. Όλα εκείνα τα γεγονότα, που πέρασαν από τη φτωχική μου ζωή, ιδίως στο χωριό μου!
Αναζήτηση
Search
Newsletter
Για να λαμβάνετε newsletter παρακαλώ στείλτε μας το email σας!

Είσοδος χρηστών