07/11/11 18:49 - Η Τέχνη συναντά το ανθρώπινο συναίσθημα;

Η Τέχνη συναντά το ανθρώπινο συναίσθημα;

Ο τρόπος με τον οποίον σήμερα οι νέοι άνθρωποι θέλουν να εκφραστούν είτε με τον δικό τους χρωστήρα είτε με τον «χρωστήρα της ψυχής», όπως θάλεγε ένας σύγχρονος διανοούμενος ή λόγιος, αντικρίζοντας τα «προφίλ», όπως της Μαριαλένας Πέντη, που έχουν ανοίξει στο διαδίκτυο και ιδίως στο facebook, καταλήγεις στο συμπέρασμα ότι όσοι αιώνες και αν περάσουν η Τέχνη ταυτίζεται πάντα με το ανθρώπινο συναίσθημα!..

ΕΙΝΑΙ γνωστό, όπως θα έλεγε και η διαδικτυακή μας φίλη κ. Μαριαλένα Πέντη, οι «Καλές Τέχνες» είναι επτά με την ενσωμάτωση στην κατηγορία τους του κινηματογράφου («έβδομη τέχνη». Και μιλάμε για την αρχιτεκτονική, την γλυπτική-πλαστική, την ζωγραφική, τον χορό-θέατρο, τη λογοτεχνία, τη μουσική και τον κινηματογράφο.
Λένε πως στο ενδιάμεσο χειρωνακτικών και καλών τεχνών τοποθετούνται οι λεγόμενες διακοσμητικές τέχνες. Εδώ ανήκουν δραστηριότητες όπως, για παράδειγμα, η κεραμική που κάποτε παρήγαγε είδη πρώτης ανάγκης και καθημερινής χρήσης αλλά πλέον παράγει αντικείμενα που είναι χρηστικά αλλά συνήθως δεν χρησιμοποιούνται ως τέτοια και ως εκ τούτου παρουσιάζεται υπερτονισμένη η αισθητική πλευρά τους (αυτή δηλαδή που σχετίζεται με την κατηγορία του «ωραίου»).
Να διευκρινιστεί πρώτα σε ό,τι αφορά τους παραπάνω ορισμούς-κατηγορίες ότι πρόκειται για ζητήματα εξαιρετικά προβληματικά που εξακολουθούν να απασχολούν την ιστορική και φιλοσοφική έρευνα. Επομένως τα προηγούμενα σχήματα, αποτέλεσμα άλλων εποχών και συνθηκών, έχουν μάλλον τεθεί στο περιθώριο, αφού η τέχνη, μετά την επικράτηση του μοντερνισμού, λειτουργεί πιο πολύ εκτός των κατηγοριών που ίσχυαν για αιώνες ολόκληρους. Να τονιστεί ακόμη ότι σε αυτά που ακολουθούν η εξέταση θα επικεντρωθεί στις λεγόμενες «εικαστικές τέχνες», δηλαδή στην αρχιτεκτονική, την πλαστική-γλυπτική και τη ζωγραφική.
Με βάση και τα παραπάνω προκύπτει το στοιχείο ότι η έννοια «τέχνη» προσδιορίζεται ιστορικά, θα πρέπει επομένως να τοποθετηθεί στον τόπο και το χρόνο.

Τα πρώτα «έργα τέχνης»

Αναμφίβολα τα πρώτα «έργα τέχνης» παραδοσιακά έχει επικρατήσει στη διεθνή βιβλιογραφία να θεωρούνται οι παλαιολιθικές «Αφροδίτες», δηλαδή πήλινα, συνήθως, γυναικεία ειδώλια με τονισμένα τα χαρακτηριστικά του φύλου, που πιστεύεται γενικά ότι συνδέονταν με λατρείες της γονιμότητας και της γης. Ακολουθούν οι βραχογραφίες, δηλαδή παραστάσεις κυνηγιού συνήθως ζωγραφισμένες στις εσωτερικές επιφάνειες των σπηλαίων που χρησίμευαν ως κατοικίες των ανθρώπων της παλαιολιθικής εποχής. Θεωρώντας όμως τα αντικείμενα αυτά «έργα τέχνης» προβάλλουμε στο απώτερο ανθρώπινο παρελθόν μια έννοια πολύ νεότερη –την έννοια «τέχνη»–, για την οποία δεν έχουμε τις απαραίτητες εκείνες μαρτυρίες που θα επιβεβαίωναν ότι πράγματι υπήρχε και τότε με την έννοια που σήμερα την κατανοούμε.
Το πιθανότερο λοιπόν είναι ότι τα αντικείμενα του είδους εξυπηρετούσαν λειτουργίες οι οποίες για τους ανθρώπους της εποχής εκείνης ήταν κυρίως χρηστικές έστω και έμμεσα: μαγικές, συμβολικές τελετουργίες για την εξασφάλιση καλού κυνηγιού. Τούτο φυσικά από την άλλη δεν αποκλείει ότι στις δραστηριότητες αυτές υπεισερχόταν κάποια δεδομένη στιγμή και ένα κριτήριο όχι άμεσα χρησιμοθηρικό, τέτοιο που θα μας επέτρεπε να μιλήσουμε για «τέχνη» με την έννοια της παραγωγής αντικειμένων αισθητικά ενδιαφερόντων.

Από την «Ασπίδα του Αχιλλέα» στο διαδίκτυο!

Όπως γνωρίζει, ασφαλώς, η κ Μαριαλένα Πέντη, αρκετές χιλιάδες χρόνια αργότερα, στην αρχαιοελληνική γραμματεία συναντούμε κείμενα που αποδεικνύουν την ύπαρξη ενός λόγου με ειδικό ενδιαφέρον για ορισμένα αντικείμενα που περιγράφονται με έμφαση η ομορφιά τους και η επιδεξιότητα του δημιουργού τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίφημη ομηρική περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα που κατασκεύασε για τον ήρωα ο Ήφαιστος. Ωστόσο ο καλλιτέχνης δεν έχει ακόμη αποκτήσει το κύρος που θα κερδίσει στα νεότερα χρόνια. Είναι ακόμη ένας απλώς προικισμένος τεχνίτης, ένας άνθρωπος δηλαδή με επιδεξιότητα στα χέρια. Αυτό αρχίζει να αλλάζει στα χρόνια της αναγέννησης˙ οι καλλιτέχνες προσπαθούν να αποδείξουν ότι δεν είναι απλοί χειρώνακτες. Δημιουργοί όπως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο Αλμπέρτι και άλλοι, άνθρωποι με σημαντική παιδεία, θέλησαν να διεκδικήσουν μια θέση δίπλα στους επιστήμονες της εποχής. Η γεωμετρική προοπτική, που χρησιμοποιόταν για τη δημιουργία της ψευδαίσθησης της τρίτης διάστασης, ήταν ένα από τα όπλα που μεταχειρίστηκαν στην προσπάθειά τους αυτή.

Και τα χρόνια περνούν…

Στους αιώνες που ακολούθησαν, και ειδικά μετά το 17ο αι., η τέχνη κατόρθωσε σταδιακά να απαγκιστρωθεί από τη χειροτεχνία και να διεκδικήσει για τον καλλιτέχνη αυξημένο κύρος. Σημαντική εξέλιξη στην πορεία αυτή ήταν η δημιουργία των πρώτων μεγάλων σχολών, όπου οι «Καλές Τέχνες» διδάσκονταν ως ξεχωριστό αντικείμενο. Και αυτό πάντα σε αντιδιαστολή με τις άλλες τέχνες, η μάθηση των οποίων συνήθως περνούσε εμπειρικά από τον παλιότερο στο νεότερο τεχνίτη. Στις Ακαδημίες αυτές που οργανώθηκαν πλήρως κατά το 18ο αιώνα οι τέχνες διδάσκονταν με συστηματικό τρόπο και με αυστηρό πρόγραμμα. Ο καλλιτέχνης έβγαινε από εκεί οπλισμένος, εκτός από τεχνική δεξιότητα, με ένα συμπαγές σώμα θεωρητικών γνώσεων. Πάνω στην ίδια λογική, στην πίστη δηλαδή ότι η τέχνη είναι αντικείμενο απόλυτα συγκροτημένο που υπακούει σε πολύ συγκεκριμένους κανόνες, ο 18ος αιώνας είναι και η εποχή κατά την οποία διατυπώνονται οι σημαντικότερες θεωρίες για το «ωραίο», καθώς προσπαθούν να το περιγράψουν και να το ορίσουν αυστηρά επιστημονικά. Είναι άλλωστε ακριβώς και η εποχή που θεμελιώνεται η Αισθητική ως κλάδος της Φιλοσοφίας που ερευνά τους κανόνες που διέπουν το ωραίο.
Για περίπου δύο αιώνες η «τέχνη» και το «ωραίο» ορίζονται με απόλυτη σιγουριά ή τουλάχιστον οι άνθρωποι πιστεύουν ότι υπάρχουν οι κανόνες, τα κριτήρια που μας βοηθούν να ξεχωρίσουμε τι είναι «τέχνη» και «ωραίο» και τι δεν είναι. Από τα μέσα όμως και κυρίως προς τα τέλη του 19ου αι. η κατάσταση αλλάζει ριζικά˙ οι εξελίξεις στις εικαστικές τέχνες (μοντερνισμός) αλλά και στις επιστήμες αρχίζουν να τονίζουν τον υποκειμενικό χαρακτήρα των αισθητικών κατηγοριών και διακρίσεων. Ακραίο σημείο των εξελίξεων αυτών είναι το έργο του καλλιτέχνη Μαρσέλ Ντισάν, ο οποίος, με ορισμένα έργα του της πρώτης δεκαετίας του 20ού αι., θέτει σε κριτική ολόκληρο το σύστημα των κανόνων που παραδοσιακά χρησιμοποιούνταν για να ορίσουν τα αντικείμενα εκείνα που είναι τέχνη και επομένως αξίζει να εκτεθούν στα μουσεία. Ο Ντισάν επέλεξε αντικείμενα καθαρά χρησιμοθηρικά, χωρίς κανέναν αισθητικό χαρακτήρα (π.χ. μια λεκάνη ουρητηρίου) και έδειξε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις αρκεί απλώς η υπογραφή του καλλιτέχνη, αρκεί δηλαδή κάποιος που θεωρείται ζωγράφος ή γλύπτης να επιλέξει ένα οποιοδήποτε αντικείμενο και να το υπογράψει, προκειμένου αυτό να θεωρηθεί ως «τέχνη». Οι συνέπειες που είχε η χειρονομία αυτή στην ιστορία και τη φιλοσοφία της τέχνης ήταν σημαντικότατες. Σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της τέχνης που παράγεται δε φέρει τα ευδιάκριτα εκείνα χαρακτηριστικά που κάποτε όριζαν ένα αντικείμενο ως έργο τέχνης, ενώ ταυτόχρονα οι παλιές διακρίσεις μεταξύ των τεχνών (π.χ. η διάκριση πλαστικής-ζωγραφικής) δεν μπορούν πλέον να περιγράψουν τα σύγχρονα έργα τέχνης. Ο πρώτος στόχος δεν είναι πλέον η απόλαυση των αισθήσεων, δεν είναι το «ωραίο». Η σύγχρονη θεωρία της τέχνης, ακολουθώντας και προσπαθώντας να ερμηνεύσει τις εξελίξεις αυτές, υποστηρίζει ότι τελικά δεν υπάρχουν κριτήρια για να χαρακτηριστεί κάτι «έργο τέχνης». Αρκεί απλώς το συγκεκριμένο αντικείμενο να ενταχθεί με κάποιες διαδικασίες στο λεγόμενο «κόσμο της τέχνης» («artworld»), δηλαδή σε ένα σύστημα θεσμών που περιλαμβάνει κριτικούς, εμπόρους και αίθουσες τέχνης.

Τέχνη και συναισθηματισμός

Η διαπίστωση που θα μπορούσε τελικά να συνοψίσει τα παραπάνω είναι ότι η έννοια της τέχνης δεν είναι κάτι σταθερό και παγιωμένο, αλλά είναι μία ακόμη πραγματικότητα ιστορικά καθορισμένη, όπως διαβάζουμε σε διάφορες εγκυκλοπαίδειες, όπως –εν προκειμένω- στην εγκυκλοπαίδεια «Μαλλιάρης-παιδεία».
Ωστόσο, από τον καιρό που η τέχνη βρέθηκε σε διάφορες βραχογραφίες μέχρι την ώρα που γράφονται οι σειρές αυτές, φθάσαμε στο διαδίκτυο και ιδίως στο facebook, όπου η Τέχνη βρίσκει τον μεγάλο σύμμαχό της. Έναν σύμμαχο που δεν είναι άλλος από το ανθρώπινο συναίσθημα. Το συναίσθημα εκείνο που κάνει το «έλλογο όν» πραγματικό άνθρωπο και επαληθεύει τον παππού μας τον Μένανδρο, που έλεγε το περίφημο εκείνο: «Ως χαρίεν εστ’ άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» (: «Τι ωραίο πράγμα είναι να είναι κάποιος άνθρωπος, όταν πραγματικά είναι άνθρωπος»!.. (*)

-------------

(*) Οι εικόνες είναι αλιευμένες από το "προφίλ" που διατηρεί η κ. Μαριαλένα Πέντη (Marialena Pendi)  στο facebook.