20/03/12 18:14 - Η εξέλιξη των ιδεών στην ελληνική αρχαιότητα!.. (1)

Η εξέλιξη των ιδεών στην ελληνική αρχαιότητα!.. (1)

Ένα αποκαλυπτικό κείμενο του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ για την εξέλιξη των ιδεών στην ελληνική αρχαιότητα (750-500 π.Χ.) η οποία επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθ­μό από τρεις παράγοντες: τη συ­νεχή επιρροή της επικής παράδοσης, την εξά­πλωση της γραφής και ανάγνωσης, αλλά και τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές αλλαγές που σχετίζονταν με την ίδια την «πόλιν»!.. Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..

Η εξέλιξη της σκέψης και των ιδε­ών κατά την περίοδο που η πόλη-κράτος απέκτησε υπόσταση, περίπου από το 750 μέχρι το 500 π.Χ., επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθ­μό από τρεις παράγοντες: τη συ­νεχή επιρροή της επικής παράδοσης, την εξά­πλωση της γραφής και ανάγνωσης, αλλά και τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές αλλαγές που σχετίζονταν με την ίδια την «πόλιν». Επι­πλέον, δίχως αμφιβολία, σημαντικό ρόλο δια­δραμάτισαν τα πρόσωπα εκείνης της περιόδου: ποιητές όπως ο Ησίοδος και ο Αρχίλοχος κα­θώς και διανοητές που είχαν αυτοανακηρυχθεί σοφοί, όπως οι πρώιμοι Προσωκρατικοί. Η εν λόγω περίοδος σηματοδότησε μία από τις με­γαλύτερες αλλαγές στο λογοτεχνικό και πνευ­ματικό τομέα, έχοντας ως αφετηρία τον Όμηρο και καταλήγοντας στην ανύψωση της φιλο­σοφίας και του δράματος. Προκειμένου να σχη­ματίσουμε μία πλήρη εικόνα του πνευματικού υπόβαθρου για την εξεταζόμενη περίοδο, πρέ­πει να λάβουμε υπόψη τις παράλληλες εξελί­ξεις που συντελέστηκαν στη θρησκεία και στις τελετουργίες -οπωσδήποτε εγχείρημα επισφαλές και απαιτητικό. Αλλά αξίζει να γίνει, εάν μπο­ρέσουμε να παρακάμψουμε τις ακρότητες και τη μονόπλευρη θεώρηση των φαινομένων.
Όλα αυτά τα χρόνια ο Όμηρος άσκησε με­γάλη επιρροή, με διάφορους τρόπους. Γι' αυτό είναι σκόπιμο να ξεκινήσουμε εξετάζοντας τι αποκαλύπτει το έπος για τις πνευματικές ικα­νότητες και τα ενδιαφέροντα των αναγνωστών της εποχής εκείνης. Σύμφωνα με τα στοιχεία που διαθέτουμε, η «Ιλιάδα» προσέλαβε την τελι­κή της μορφή περίπου το 730 π.Χ. ή και λίγο αργότερα, ενώ η «Οδύσσεια» περίπου το 700 π.Χ. Ως εκ τούτου, η «Θεογονία» του Ησιόδου δεν χρονο­λογείται αργότερα από το 675 π.Χ., ενώ η γλώσ­σα που χρησιμοποιείται στην «Οδύσσεια» είναι αναμφίβολα προ-Ησιοδική. Εν πάση περιπτώ­σει, είτε με τη βοήθεια της γραφής είτε χωρίς αυτή, τα ομηρικά έπη δημιουργήθηκαν όταν ακόμη η προφορική παράδοση των ηρώων βρι­σκόταν στην ακμή της. Γι' αυτόν το λόγο, τα έπη περιέχουν πολλές πτυχές από τον τρόπο σκέ­ψης, τις ιδέες και τις κοσμοθεωρίες που αντα­νακλούσε η ηρωική παράδοση. Αφού δεν υπήρ­χε άλλος δημόσιος και τυποποιημένος τρόπος έκφρασης, η παράδοση εξέφραζε τη νοοτροπία των «απλών ανθρώπων».
Από τα παραπάνω ανακύπτουν αμέσως με­ρικά ερωτήματα. Τελικώς, απευθύνονταν τα έπη στους απλούς ανθρώπους; Δεν απαγγέλλονταν, όπως πολύ συχνά ισχυρίζονται μερικοί, στα σπί­τια και τα συμπόσια των ευγενών; Είναι γνω­στό ότι στη μνημειώδη «Ιλιάδα» του Ομήρου, η οποία τελειοποιήθηκε στις πόλεις της Ιωνίας, υπήρχε το «κοινωνικό περιβάλλον» των ευγενών. Αλλά οι εγγύτερες εκδοχές των επών αναπτύχθηκαν στην Ιωνία, την Αιολία, και στην κυρίως Ελλάδα, όπου το κοινό στο οποίο απευθύνονταν ήταν εξίσου λαϊκό όσο και αριστοκρατικό. Πράγματι, η ίδια η «Ιλιά­δα» κατατάσσει τους τραγουδιστές, τους «ραψω­δούς», στους «δημιουργού»ς ή «εργάτες της κοινό­τητας» (Οδύσσεια Ρ, 383-5). Tα σπουδαία αυτά έπη περιέχουν στοιχεία από διαφορετικές ιστο­ρικές περιόδους, όλα συντεθειμένα σε ένα αμάλ­γαμα, με μυθιστορηματική μορφή, το οποίο δεν εκφράζει κάποια συγκεκριμένη ιστορική πε­ρίοδο ή κάποια συγκεκριμένη κοινωνία. Μή­πως αυτή η ετερογένεια των επών αναιρεί την αξία τους ως πηγής πραγματολογικών στοιχεί­ων για τις ιδέες και τη συμπεριφορά των αν­θρώπων;
Η εικόνα των ηρωικών χαρακτήρων του Ομήρου ασφαλώς δεν ήταν η εικόνα του κοι­νού που προσείλκυε ο ποιητής στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. Ωστόσο, η προτίμηση του κοινού για τους συγκεκριμένους ήρωες αποτελεί ένδειξη των πνευματικών τάσεων του. Πιθανολογείται ότι το κοινό αποτελείτο από ανθρώπους λιγό­τερο ορθολογιστές και στοχαστικούς σε σύ­γκριση με τους επικούς ήρωες, τους οποίους θαύμαζε, και οι απόγονοι του εξακολούθησαν να θεωρούν πρότυπα συμπεριφοράς. Προφα­νώς, τα έπη ήταν κατά κάποιο τρόπο αρχαϊκά, ωστόσο δεν θα πρέπει να κάνουμε το ίδιο λά­θος με το αρχαίο ακροατήριο τους και να τα θε­ωρούμε πρωτόγονα ή αφελή. Προκειμένου να ανατρέξει κάποιος στη εξέλιξη των ιδεών, θα πρέπει να θεωρήσει ως δεδομένο ότι οι πνευ­ματικές ικανότητες που συναντάμε στον Όμηpo αντικατόπτριζαν, σε πολλά σημεία, τις ικα­νότητες των συγχρόνων του Ομήρου. Αναμφί­βολα, οι άνθρωποι της εποχής θα είχαν και πολ­λές άλλες ικανότητες που δεν καταγράφονται στα έπη. (...) 

Συνεχίζεται….

ΠΗΓΗ: Πανεπιστήμιο Καίμπριτζ: «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας». Κεφάλαιο: «Η εξέλιξη των ιδεών (750-500 π.Χ.)»