04/07/12 18:23 - Η ηθική από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα!...

Η ηθική από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα!...

Πολλά λέγονται και πολλά γράφονται για την ηθική ζωή των αρχαίων Ελλήνων. Πόσα εξ αυτών, όμως, είναι αληθινά και πόσα όχι; Κι αν θέλετε, ποια ήταν η διαχρονική πορεία την ηθικής έτσι όπως την εννοούσαν τότε ή την εννοούν σήμερα οι άνθρωποι; Αλλάζουν οι άνθρωποι και μένουν σταθερές οι ιδέες ή συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο; Διαβάστε σήμερα το πρώτο άρθρο, που ακολουθεί!..

Κεντρική θέση στη χριστιανική ηθική κατέχει το αποκαλούμενο «προπατορικό αμάρτημα»· στην εικόνα, «Αδάμ και Εύα». Στην πάνω φωτογραφία: Η αστραφτερή Ελληνίδα καλλιτέχνιδα και μοντέλο, Σάσα Μπάστα, με το βιβλίο μας: «Οι Ελληνίδες της Αρχαιότητας»!...


ΧΩΡΙΣ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ , όταν μιλάμε για ηθική (1), εννοούμε κάθε θεωρία που θέτει αντικείμενο θεωρητικής εξέτασης την πρακτική συμπεριφορά του ανθρώπου. Η φιλοσοφική ηθική διακρίνεται επομένως τόσο από τις θετικές εντολές ή προσταγές που εκπορεύονται από οποιαδήποτε πηγή (θρησκευτική, φιλοσοφική, πολιτική, δικονομική) όσο και από τις περιγραφικές επιστήμες –που έχουν αντικείμενο τις ανθρώπινες πράξεις, τα είδη και τους τύπους τους– κατά το ότι δεν περιλαμβάνει εντολές προς εκτέλεση και δεν χρησιμοποιεί καμία ταξινομική μέθοδο.

Η ιστορία της ηθικής

Λένε πως η ιστορία της ηθικής συμπίπτει με την ιστορία της φιλοσοφίας σε ό,τι αφορά τις θεωρίες σχετικά με την πρακτική δραστηριότητα και το αγαθό. Τo πρόβλημα μιας ηθικής παρουσιάστηκε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, όταν το θρησκευτικό-πολιτικό σύστημα της πόλης-κράτους κατέρρευσε από τη διαβρωτική κριτική της διδασκαλίας των σοφιστών (2). Αποτέλεσε αργότερα αντικείμενο της θεωρητικής σκέψης του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη: στον πρώτο γίνεται το θεμέλιο για μια θεωρία της αθανασίας της ατομικής ψυχής· στον δεύτερο διαμορφώνεται σε οργανωτική αρχή της κοινωνίας, ενώ εξάλλου η ηδονιστική άποψη, η οποία ήδη είχε εκδηλωθεί στη θεωρία των σοφιστών και την οποία καταπολέμησε ο Πλάτων, επανεμφανίστηκε με τον επικουρισμό.

Ο χριστιανισμός, όπως λένε (3), καταπολέμησε με σφοδρότητα τη φιλοσοφική ηθική του κλασικού κόσμου –στον οποίο καταλόγιζε και αποδοκίμαζε έναν υπερβολικό νατουραλισμό– και έγινε φορέας μιας ηθικής αρχής, πνευματικής αλλά και εξαρτημένης από τη θέληση που θεμελιώνεται στην αγάπη προς τον πλησίον και στρέφεται προς την τελική υπερβατική πραγματικότητα της βασιλείας του Θεού.

Η ριζική αλλαγή που επέφεραν οι νέες αυτές αρχές στην αντίληψη για τη ζωή και τον κόσμο έκανε τη χριστιανική ηθική ουσιαστικό πρωταγωνιστή του μεσαιωνικού πολιτισμού σε όλες του τις μορφές, χωρίς να εξαιρούνται οι καλλιτεχνικές και κοινωνικο-πολιτικές εκδηλώσεις του. Η ηθική έφεση προς το υπερβατικό, που οικοδομεί μια τελολογική κοσμολογία, έγινε η βάση και για μια ανάλογη πολιτική οργάνωση της κοινωνίας (Εκκλησία και Κράτος).

Αυτό εξηγεί γιατί η γέννηση ενός σύγχρονου κόσμου κατά την ουμανιστική εποχή και την Αναγέννηση εκδηλώθηκε ως αντίθεση με το πνεύμα του Μεσαίωνα και ως συνηγορία υπέρ της γήινης εναντίον της καταπιεστικής κυριαρχίας της ουράνιας πραγματικότητας. Επιστρέφοντας συχνά στην ηδονιστική αντίληψη, η ηθική της Αναγέννησης είχε στόχο να προβάλλει την πολιτική αρετή (virtus civica), η οποία ενέχει, πέρα από τον λόγο ύπαρξής της, την εσωτερική αξία της.

Συνεχίζεται…

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. ηθικός
-ή, -ό (AM ἠθικός, -ή, -όν)· 1. αυτός που ανήκει ή αναφέρεται στο ήθος ή στην ηθική, κατ' αντίθεση προς το ανήθικος και σε αντιδιαστολή προς το διανοητικός· 2. αυτός που επιδρά στο ήθος ή στα ήθη («ηθική διδασκαλία»)· || (νεοελλ.) 1. αυτός που είναι σύμφωνος με τα χρηστά ήθη, με τους κανόνες τού ορθού και τού πρέποντος, ενάρετος, τίμιος, σεμνός, χρηστοήθης («όμορφος κόσμος, ηθικός, αγγελικά πλασμένος», Σολωμ.)· 2. αυτός που ανήκει ή αναφέρεται στον εσωτερικό μας, τον ψυχοπνευματικό κόσμο και όχι στην εξωτερική μας εμφάνιση («ηθικά χαρίσματα»)· 3. αυτός που ανακλά στον ψυχικό μας κόσμο ανεξάρτητα από οποιοδήποτε εξωτερικό αποτέλεσμα, αντίθ. τού υλικός (α. «ηθική ικανοποίηση», β. «ηθική ευθύνη») 4. (το θηλ. ως ουσ.) η ηθική· α) (φιλοσ.) η επιστήμη που εξετάζει τους κανόνες στους οποίους στηρίζονται τα ήθη τών ανθρώπων μιας κοινωνίας· β) δογματική διδασκαλία μιας ιδεολογίας ή θρησκείας ή και υποκειμενική αντίληψη για τους κανόνες που ρυθμίζουν την πρακτική δραστηριότητα τού ανθρώπου για το τί είναι αγαθό και τί κακό (α. «χριστιανική ηθική»· β. «καντιανή ηθική»· γ. «η ηθική τού Σωκράτη»)· γ) σύγγραμμα περί ηθικής, πραγματεία, μελέτη περί ηθικής· δ) συμπεριφορά σύμφωνη με τους κανόνες τής ηθικής, ηθικότητα, ηθικές αρχές («αυτός δεν έχει καμιά ηθική»)· ε) (φρ.) i) «ηθική αλληγορία»· ένα από τα τρία είδη λαϊκού θεάτρου τού ευρωπαϊκού μεσαίωνα· ii) (νομ.) «ηθική βλάβη»· ζημία που υφίσταται ένα πρόσωπο από την προσβολή τών μη περιουσιακών αγαθών του, δηλαδή τών αγαθών που απορρέουν από τη σωματική, ψυχική ή κοινωνική ατομικότητα τού προσώπου· 5. (το ουδ. ως ουσ.) το ηθικό· α) το σύνολο τών ψυχικών δυνάμεων που κινούν τον άνθρωπο για ζωή και δράση, ψυχικό σθένος, θάρρος, φρόνημα, κουράγιο («το ηθικό τών στρατιωτών διατηρείται ακμαίο»)· β) ηθική υπόσταση, ηθική διαγωγή, ηθικότητα, ηθικές αρχές· 6. (φρ.) α) «ηθικός αυτουργός»· αυτός που δεν εκτελεί μια πράξη ιδιοχείρως, αλλά μεταχειρίζεται άλλον, τον φυσικό αυτουργό, τον δράστη, ο υποκινητής, ο εμπνευστής μιας πράξης· β) «ηθικό πρόσωπο»· το νομικό πρόσωπο· γ) «ηθικός νόμος»· ο κατά παράδοση αποδεκτός και τηρούμενος άγραφος νόμος, ο αιώνιος νόμος· || (μσν.) 1. αυτός που έχει ηθικό ή ηθικοπλαστικό περιεχόμενο· 2. (φρ.) «ἐπιγραφή τῆς ἠθικῆς»· επιγραφή που δηλώνει τη διάθεση, τα αισθήματα· || (αρχ.) 1. αυτός που ανήκει ή αναφέρεται στο ήθος, στον χαρακτήρα, που επιδρά στο ήθος ή στα ήθη, χαρακτηριστικός, εκφραστικός («ἡ δέ Ὀδύσσεια... ἠθική» Αριστοτ.)· 2. ευπρεπής, κόσμιος· 3. (το ουδ. πληθ. ως ουσ.) τὰ ἠθικά· πραγματεία περί ηθικής· 4. (φρ.) α) «οἱ ἠθικοί λόγοι»· η διδασκαλία περί ηθικής· β) «ἡ ἠθική φιλοσοφία»· η φιλοσοφία περί ηθικής· γ) «τὸ ἠθικόν τῆς φιλοσοφίας»· το μέρος τής φιλοσοφίας το οποίο αναπτύσσει και διδάσκει τα αξιώματα τής ηθικής, κατ' αντίθεση προς το φυσικόν και το διαλεκτικόν. Επίρρ. ηθικώς και ηθικά (AM ἠθικῶς)· 1. από ηθική άποψη· 2. με τρόπο ηθικό, σύμφωνα με τους κανόνες τής ηθικής· || (αρχ.) 1. με τρόπο χαρακτηριστικό, εκφραστικό· 2. με ήθος, με χαρακτήρα· 3. φυσικά, κατά τρόπο φυσικό· 4. με ευπρέπεια, με κοσμιότητα, με χρηστοήθεια.
[ΕΤΥΜΟΛ. < ήθος + κατάλ. -ικος (πρβλ. κρατ-ικός, τελ-ικός)]. [Πάπυρος, Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας]

2. Οι σοφιστές αποτέλεσαν ένα πολυσύνθετο πολιτιστικό κίνημα, μεγάλης ιστορικής σημασίας. Κατέφθασαν στην Αθήνα από τις παρυφές του ελληνικού κόσμου μετά τους Μηδικούς πολέμους, και, ως περιπλανώμενοι παιδαγωγοί και δάσκαλοι, που συζητούσαν με τους μαθητές τους επ’ αμοιβή, ευαγγελίστηκαν την εισαγωγή των νέων στην τέχνη της πολιτικής. Ιδανικό τους ήταν η ρητορική ευστροφία, την οποία έβλεπαν ως εξαιρετικό εφόδιο για την πολιτική σταδιοδρομία Αυτό είναι το κοινό χαρακτηριστικό τους, παρά την ποικιλία των θέσεων τους. Οι σοφιστές είχαν μια πραγματιστική άποψη για τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό, που στηριζόταν στη θεωρία για τη σχετικότητα των κρίσεων που εκφέρουμε για τα πράγματα. Αρνούνταν τη δυνατότητα αντικειμενικής αλήθειας (Πρωταγόρας), ή τη μεταφυσική θεμελίωση των νόμων (Γοργίας), όπως επίσης και την παγκόσμια ισχύ τους (Ιππίας ο Ηλείος). Οι σοφιστές έπαιξαν ρόλο διαφωτιστών, έθεσαν σε κρίση τις πολιτικές και θρησκευτικές αρχές της αρχαίας Ελλάδας, και προετοίμασαν τις εμβριθείς αναζητήσεις του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Οι σοφιστές αγνόησαν τα μεγάλα κοσμολογικά ζητήματα, ενδιαφέρθηκαν κυρίως για τις ανθρώπινες υποθέσεις. Στοχάστηκαν τη διάκριση ανάμεσα σε ό,τι υπάρχει από τη φύση και σ’ εκείνο που είναι αποτέλεσμα σύμβασης, και επεξεργάστηκαν διάφορες θεωρίες για επιμέρους ζητήματα. Σημαντικότεροι εκπρόσωποι της σοφιστικής κίνησης ήταν ο Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης, ο Γοργίας ο Λεοντίνος, ο Ιππίας ο Ηλείος, ο Πρόδικος ο Κείος, ο Καλλικλής, ο Αντιφών και ο Θρασύμαχος ο Χαλκηδόνιος. [Εγκυκλοπαίδεια TOMHGold]

3. Βλέπε εγκυκλοπαίδεια «Δομή», λήμμα: ηθική.