26/09/12 18:27 - Τι γινόταν στην Αθήνα κατά την Τουρκοκρατία;

Τι γινόταν στην Αθήνα κατά την Τουρκοκρατία;

Δεν είναι μόνο ότι ο Μοροζίνι κατέστρεψε τον Παρθενώνα, που οι Τούρκοι τον χρησιμοποιούσαν ως πυριτιδαποθήκη, και από την έκρηξη που προκάλεσε η ανάφλεξη των πυρομαχικών καταστράφηκε ένα μεγάλο μέρος του μνημείου, ήταν και το γεγονός ότι έπεσαν πολλά «θανατικά» (ασθένειες), ενώ την θλιβερή εικόνα την συμπλήρωσε ο λόρδος Έλγιν με την κλοπή των Μνημείων του πιο ωραίου μνημείου της Ανθρωπότητας, όπως είναι ο Παρθενώνας!...


Τόμας Έλγιν, Άγγλος διπλωμάτης (1766-1841). Έκλεψε και μετέφερε στο Λονδίνο ένα μεγάλο μέρος των γλυπτών της μετώπης του Παρθενώνα, που τώρα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο (ελγίνεια μάρμαρα).

 ΕΙΝΑΙ γνωστό ότι η Τουρκοκρατία στην Αθήνα (1456-1833)δεν ήταν και η καλύτερη εποχή, όπως άλλωστε και σε άλλες πόλεις ή περιοχές της Ελλάδος. Και ιδού γιατί:
Το 1456 ο εμίρης της Θεσσαλίας Ομάρ κατέλυσε το φράγκικο δουκάτο της Αθήνας. Τότε για πρώτη φορά πάνω στον ιερό βράχο και πλάι στο ναό της Θεοτόκου, τον Παρθενώνα, υψώθηκε η ημισέληνος. Άρχιζε για την Αθήνα, όπως και για την υπόλοιπη Ελλάδα, η μακροχρόνια περίοδος της τουρκοκρατίας.
Οι Τούρκοι δεν έμειναν αδιάφοροι σχετικά με την παλιά φήμη της Αθήνας. Έδειξαν ιδιαίτερη εύνοια προς την ιστορική πόλη με την παραχώρηση ειδικών προνομίων. Το 1458 μάλιστα επισκέφτηκε την Αθήνα ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής και έμεινε γοητευμένος από την πόλη και ιδιαίτερα από την Ακρόπολη.
Από το 1456 ως το 1687, που είναι η πρώτη περίοδος της τουρκοκρατίας στην Αθήνα, η πόλη αλλάζει τρεις φορές διοικητική φυσιογνωμία. Μέχρι το 1470 αποτελεί έδρα πασά. Την περίοδο 1470-1610 υπάγεται στο σαντζάκι της Εύβοιας, ενώ από το 1610 ως το 1687 αποτελεί ανεξάρτητο διαμέρισμα με διοικητή βοεβόδα ή ζαμπίτη και ανήκει ως πρόσοδος στο χαρέμι του σουλτάνου.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου της τουρκοκρατίας στην Αθήνα παρουσιάστηκε αξιόλογη αύξηση και δραστηριότητα του ελληνικού πληθυσμού. Προς το τέλος της περιόδου η Αθήνα είχε 2.053 σπίτια, από τα οποία τα 1.300 ελληνικά, 600 τουρκικά, 150 αρβανίτικα και 3 διάφορων ξένων. Χτίστηκαν τζαμιά για τον τουρκικό πληθυσμό της πόλης ή μετατράπηκαν χριστιανικοί ναοί σε τζαμιά με την προσθήκη μιναρέδων, όπως ο Παρθενώνας. Χτίστηκαν όμως παράλληλα και πολλοί χριστιανικοί ναοί και ιδρύθηκαν μοναστήρια ορθόδοξα, καθώς και άλλων δογμάτων.
Ο φρούραρχος με τη φρουρά του ήταν εγκαταστημένος στην Ακρόπολη. Μέσα στην πόλη όμως την αυτοδιοίκηση την ασκούσαν οι δημογέροντες. Οι Έλληνες κάτοικοι ήταν χωρισμένοι σε τέσσερις τάξεις: 1. Τους άρχοντες· αυτοί ήταν κυρίως γαιοκτήμονες, που δεν ασχολούνταν όμως οι ίδιοι με την εκμετάλλευση των κτημάτων τους, αλλά παραχωρούσαν τα χωράφια τους με αντιπαροχή σε αγρότες. 2. Τους νοικοκυραίους· αυτοί είχαν μικρότερους γεωργικούς κλήρους και συνήθως τους καλλιεργούσαν οι ίδιοι. 3. Τους παζαρίτες, δηλαδή τους εμπόρους και βιοτέχνες. 4. Τους αγρότες, κυρίως καλλιεργητές ξένων χωραφιών ή μικροϊδιοκτήτες που κατοικούσαν στα προάστια ή στην ύπαιθρο.
Επίσης παρατηρείται τώρα και κάποια πνευματική ζωή και κίνηση. Το 16ο και το 17ο αιώνα ιδρύονται μερικά ιδιωτικά σχολεία στην Αθήνα, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει το Παρθεναγωγείο της Φιλοθέης Μπενιζέλου (1589), του Δαμασκηνού και του Επιφάνιου. Στα σχολεία αυτά δίδαξαν μερικοί γνωστοί λόγιοι, όπως ο αριστοτελικός φιλόσοφος Θεόφιλος Κορυδαλλεύς κ.ά.
Από τα μέσα του 17ου αιώνα έχουμε και την ίδρυση των πρώτων ευρωπαϊκών προξενείων στην Αθήνα, όπως της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Ολλανδίας κτλ.
Το 1684 άρχισε ένας από τους πολλούς βενετοτουρκικούς πολέμους και ο Βενετός αρχιστράτηγος Φραγκίσκο Μοροζίνι, αφού κατέλαβε την Πελοπόννησο, δέχτηκε την πρόσκληση των Αθηναίων, που ζήτησαν να τους απελευθερώσει. Το Σεπτέμβριο του 1687 τα βενετικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στον Πειραιά και αμέσως πολιόρκησαν τους Τούρκους, που είχαν καταφύγει για ασφάλεια στην Ακρόπολη της Αθήνας. Στη διάρκεια της πολιορκίας, και συγκεκριμένα στις 26 Σεπτεμβρίου του 1687, μια οβίδα του βενετικού πυροβολικού έπεσε πάνω στον Παρθενώνα, που οι Τούρκοι τον χρησιμοποιούσαν ως πυριτιδαποθήκη, και από την έκρηξη που προκάλεσε η ανάφλεξη των πυρομαχικών καταστράφηκε ένα μεγάλο μέρος του μνημείου.
Τελικά οι Τούρκοι παρέδωσαν με συμφωνία την Ακρόπολη και έφυγαν. Οι Βενετοί έγιναν έτσι κύριοι της Αθήνας, όπου όμως έμειναν μόνο για λίγους μήνες. Τον Απρίλιο του 1688 αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη, που έπεσε πάλι στα χέρια των Τούρκων, και άρχισε έτσι η λεγόμενη δεύτερη τουρκοκρατία. Τους Βενετούς ακολούθησαν στη φυγή τους και πολλές οικογένειες Αθηναίων, γιατί φοβήθηκαν τα τουρκικά αντίποινα. Η πόλη είχε σχεδόν ερημωθεί.
Το 1690 ο σουλτάνος έδωσε στους Αθηναίους την άδεια να επιστρέψουν στην πόλη τους χωρίς να τιμωρηθούν. Η ζωή άρχισε πάλι να ξαναβρίσκει το ρυθμό της και η πόλη να λειτουργεί, με βάση μάλιστα τα προνόμια που είχαν παραχωρηθεί από την αρχή της τουρκοκρατίας. Ξανάρχισε η λειτουργία των σχολείων και παρατηρήθηκε αξιοσημείωτη οικοδομική δραστηριότητα: χτίστηκαν σπίτια, εκκλησίες και ενισχύθηκε η οχύρωση της Ακρόπολης με τη χρησιμοποίηση οικοδομικού υλικού από τον καταστραμμένο Παρθενώνα.
Το 1754 οι Έλληνες αλλά και οι Τούρκοι κάτοικοι της Αθήνας, αγανακτισμένοι από την καταπίεση και τις αυθαιρεσίες του Τούρκου διοικητή της πόλης, εξεγέρθηκαν εναντίον του, με επικεφαλής το μητροπολίτη Άνθιμο. Οι Τούρκοι κατέστειλαν την εξέγερση και τιμώρησαν αυστηρά τους Αθηναίους, που έχασαν τότε ορισμένα από τα προνόμιά τους. Το 1760 η Αθήνα έπαψε να αποτελεί πρόσοδο του χαρεμιού και εντάχθηκε στις σουλτανικές κτήσεις. Αυτό είχε ως συνέπεια να «νοικιάζεται» στους πλειοδότες, οι οποίοι αύξαναν τη φορολογία.
Η πιο καταστροφική περίοδος για την Αθήνα ήταν η εικοσαετία 1775-1795. Ο «ενοικιαστής» της Αθήνας και βοεβόδας (διοικητής) της πόλης Χατζή Αλή Χασεκί, που άλλοτε διώχνεται και άλλοτε επιστρέφει στη θέση του, έγινε ο καταπιεστής της πόλης. Η δράση του χαρακτηριζόταν από αρπαγές, φυλακίσεις, απαγχονισμούς, απαιτήσεις από την κοινότητα για χρέη υποθετικά, αντιδικίες με τις πολιτικές και εκκλησιαστικές αρχές και φιλονικίες με τους αντιπάλους του Τούρκους. Κατά την περίοδο αυτή την τυραννία του Χασεκί συναγωνίζονταν οι συχνές επιδημίες, τα «θανατικά», που έπλητταν την πόλη. Οι Αθηναίοι απαλλάχτηκαν από αυτόν το 1795, όταν καταδικάστηκε σε θάνατο με σουλτανική διαταγή και εγκατέλειψε την πόλη για να σωθεί.
Παρά τις καταπιέσεις, τις ταραχές και τα «θανατικά» (πανούκλα στα 1754, ευλογιά στα 1777 κ.ά.) κατά το 18ο αιώνα σημειώνεται αξιόλογη πνευματική άνθηση στην Αθήνα. Με ελληνικά κεφάλαια του εξωτερικού ιδρύονται σχολεία ονομαστά, όπως του Ιωάννη Ντέκα (1750), ενώ μέλη της αγγλικής «Εταιρείας των Ερασιτεχνών» επισκέπτονται την Αθήνα και εκδηλώνουν με ποικίλους τρόπους το ενδιαφέρον τους για την ελληνική παιδεία. Και αξιόλογες προσωπικότητες αναφέρονται στην Αθήνα της περιόδου αυτής: Ιωάννης Πατούσας, Λιβέριος και Δημήτριος Κωλέτης, Γρηγόριος Σωτήρης, Λεονάρδος Καπετανάκης, Παναγιώτης Κοδρικάς, Δημήτριος Γαλανός κ.ά.
Η κατάληψη της Βενετίας από το Ναπολέοντα το 1797 στέρησε την Αθήνα από τα κληροδοτήματα των Ελλήνων της πόλης αυτής, στα οποία κυρίως στηριζόταν η αθηναϊκή εκπαίδευση, και η κοινότητα αναγκάστηκε να επιβαρυνθεί με τα σχετικά έξοδα. Η ίδρυση όμως της «Φιλομούσου Εταιρείας» από τον Καποδίστρια και άλλες προσωπικότητες Ελλήνων του εξωτερικού, κατά το 1814, αντιστάθμισε την απώλεια του 1797. Η νέα εταιρεία ανέλαβε μια συστηματικότερη προσπάθεια για παροχή παιδείας στους υπόδουλους Έλληνες.
Ο 19ος αιώνας εγκαινιάστηκε με μια εγκληματική ενέργεια. Ο Άγγλος «αρχαιόφιλος» λόρδος Έλγιν λεηλάτησε τις αρχαιότητες της Ακρόπολης (1802) και, για να μετριάσει την κακή εντύπωση της αρπαγής, έχτισε με έξοδά του το «Ωρολόγιον» της αγοράς. Βανδαλισμοί του είδους αυτού συνεχίστηκαν και αργότερα από άλλους ξένους. Το 1809 επισκέφθηκε την Αθήνα ο λόρδος Βύρων, ο οποίος και έμεινε στην πόλη ένα χρόνο.
Από κοινωνική πλευρά, η δεύτερη περίοδος της τουρκοκρατίας ως μεγαλύτερη κατάκτηση μπορεί να προβάλει τη συμμετοχή στη δημογεροντία και μελών της δεύτερης και τρίτης τάξης, δηλαδή των νοικοκυραίων και των παζαριτών. Η λαϊκή αυτή κατάκτηση οφείλεται στην επίδραση των αρχών της γαλλικής επανάστασης.
Όταν αρχίζει η Επανάσταση του 1821, η Αθήνα είναι μια πόλη δεύτερης σειράς, στην οποία το ένα πέμπτο των κατοίκων είναι Τούρκοι. Παρ’ όλα αυτά, η έλξη που ασκούν πάνω στους Ευρωπαίους οι κλασικές αναμνήσεις τής δίνουν το προνόμιο να συγκεντρώνει κάτω από τη σκιά της Ακρόπολης τα προξενεία των ξένων χωρών και να είναι πολυσύχναστο τουριστικό κέντρο.

--------------

*τουρκοκρατία η, Ν· 1. κατοχή μιας περιοχής από τους Τούρκους· 2. η περίοδος της τουρκικής κατοχής τών ελληνικών χωρών από την Άλωση τής Κωνσταντινούπολης ώς την Εθνική Επανάσταση και την ίδρυση τού νεοελληνικού κράτους.
[ΕΤΥΜΟΛ. < Τούρκος + -κρατία (< -κρατής < κράτος), πρβλ. αγγλο-κρατία. Η λ. μαρτυρείται από το 1834 στον Ιω. Φιλήμωνα].

(*) Πηγές: 

 α) Ιστορικό και Δημοσιογραφικό Αρχείο του γράφοντος,
β) Εγκυκλοπαίδεια «Μαλλιάρης-παιδεία» και "Τομή Gold"
γ) Πάπυρος, Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας