16/12/12 22:28 - Τι είχε γράψει για τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» ο Ίων Δραγούμης;

Τι είχε γράψει για τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» ο Ίων Δραγούμης;

«… Και καρτέραγε τον Τούρκο να την πάρη… Δείχνει όλη την εξάντληση της Πόλης. Δεν είχε πια τη δύναμη να θέλει τίποτα. Ο «Δουλευτής» είναι πολύ δυνατό. Η «Αγάπη» δεν εξαντλεί όλο το βάθος κι όλο το πάθος της αγάπης, ίσως επειδή την έχει από καιρό ξεπεράσει ο Γύφτος. Αλλά είναι γιομάτο ιδέες χτυπητές. Και τους «Θεούς» τους έχει ξεπεράσει ο Γύφτος, όχι όμως και τους «Αρχαίους». Ο «Θάνατος των αρχαίων», το πέρασμα κείνο των ειδώλων, είναι θαυμάσιο... »

Ο εθνικός μας ποιητής Κωστής Παλαμάς.

«Φίλε ποιητή,

ΠΩΣ μπορώ να κρίνω ένα τέτοιο ποίημα; Δε θα σας πω τη γνώμη μου, μα μερικά μου συναισθήματα, σαν το διάβαζα. Πριν να μου το στείλετε σεις, το είχα πάρει και το διάβαζα ανάκατα. Ύστερα το ξαναδιάβαζα πάλι έτσι. Και τώρα το πήρα από την αρχή. Σαν όλα τα αληθινά και βαθειά έργα τέχνης, το πρώτο κοίταγμα δεν αρκεί• όσο περισσότερο το κοιτάζω, τόσο μ' αρέσει περισσότερο, και τόσο βρίσκω περισσότερους θησαυρούς μέσα του. Γιατί είναι πλούσιο, πάρα πολύ πλούσιο, το ποίημά σας, ― όπως άλλως τε και όλα τα ποιήματά σας. Είσθε δημιουργός δηλαδή φιλόσοφος, δηλαδή ποιητής. Η επική διήγηση του ποιήματος μόλις διακρίνεται, γιατί η λυρική μουσική τη σκεπάζει, την πνίγει, κάποτε. Ο Γύφτος είναι σα μια πρόφαση, για να πήτε πιο ξάστερα και πιο ελεύθερα εκείνο που στοχάζεσθε. Αλλά τι καλά διαλεγμένη που είναι η πρόφαση αυτή. Και σ ε ι ς βέβαια δεν τον ε δ ι α λ έ ξ α τ ε το Γύφτο, αλλά τον έ ν ο ι ώ σ α τ ε κατάβαθα, και μόνος απ' όλα τα άλλα έθνη σάς συντάραξε και σας μίλησε στην ψυχή. Κι από μέσα από τους Γύφτους εφτειάσατε, εντείνοντας, δυναμώνοντας κάθε Γύφτικια χορδή, εφτειάσατε ένα Γύφτο ξεχωριστό, μεγαλήτερο, ωραιότερο, δυνατώτερο ― και στο στόμα του βάλατε την ελληνική, τη νεοελληνική, τη βαθύτατη ψυχή σας. Βάλατε την ψυχή τη νεοελληνική, που βαρέθηκε στους περασμένους πολιτισμούς, επειδή είδε διάφανα πως πέθαναν και πάνε, κ' επειδή έχει κάτι μέσα της, έχει κάτι καινούρια να δημιουργήσει, ― γιατί η ψυχή αυτή κουράστηκε μονάχα από τη θύμηση των περασμένων, αλλά δεν κουράστηκε από τη δημιουργία των ερχόμενων. Όταν ήμουν στη Βενετία, μ' έπιασε μια λαχτάρα τρομερή ναν την έβλεπα να βούλιαζε, μαζί με τα παλάτια της και μ' όλες τις θύμησες, και μ' όλη την ιστορία της, και μου ήρθε έπειτα ένας πόθος, κάτι να γεννήσω καινούριο κι όμορφο, όσο άσκοπο κι αν φαίνονταν. Κ' είναι, βέβαια, όλα άσκοπα στη ζωή αυτή, αλλά η δημιουργική δύναμη δεν της μέλει, και όλο γκρεμίζει και ξαναφτειάνει τα ίδια και τα ίδια. Μ' αρέσει η αίσθηση που δίνει το ποίημά σας, πως όλα αιώνια περνούν και όλα αιώνια ξαναγυρνούν αλλαγμένα. Το ονομάζω αυτό εγώ, το δράμα του αιώνιου περάσματος, ή το δράμα της αιωνιότητας. Άμα ο άνθρωπος είναι τόσο καθαρόματος ή ανοιχτομάτης, που να έχει, πάντα το δράμα αυτό, ο άνθρωπος αυτός α ξ ί ζ ε ι, γιατί είναι ανώτερος από κάθε του πράξη, και ουδέ χάνεται μένοντας ανάμεσα στους ανθρώπους.
Όμως η ψυχή μου είναι παρθένα.
Πάντα μ ό ν ο ς θα είναι, μα η μοναξιά και η ερημιά του θα είναι χαρά του.
Όλα περνούν αγύριστα,
Μα η Ελλάδα μια και αγύριστη•
πάει, και να την κλαις!
Όλα όμως ξαναγυρνούν, όσο αλλαγμένα κι αν είναι.
Όπου τόποι, όπου γεράματα, θα σπείρουμε
μιαν Ελλάδα, και μια νιότη.
Ξανάρχεται η άνοιξη, η ίδια, και όμως όχι η ίδια. Θα ήταν απαράλλαχτη, αν δεν είχαμε μνημονικό οι άνθρωποι, κι αν ξεχνούσαμε ολότελα. Αλλά η ιστορία μας είναι μέσα στο αίμα μας (από την αρχή ως τώρα) και το φαρμακώνει. Πρέπει να μάθουμε να ξεχνούμε. Είναι πολύ όμορφο εκείνο το «Κι όποιος δούλος σας θα γίνη...» στο τέλος της στροφής.
Αλλά και τι δεν είναι όμορφο και δυνατό και σκληρό στο στόμα του Γύφτου;
Σαν κ' εμάς είν' η φυλή σας• δε θαράξη
πουθενά!
Κάθε «Λόγος» του ποιήματος είναι ένα ολάκαιρο και ξεχωριστό ποίημα. Μερικοί είναι δυνατώτεροι από τους άλλους. Ο «Ερχομός» του Γύφτου είναι πολύ μουσικός και τρέχει σαν ποτάμι. Άπειρα πράγματα λέει ο στίχος ο όμορφος:
Και καρτέραγε τον Τούρκο να την πάρη.
Δείχνει όλη την εξάντληση της Πόλης. Δεν είχε πια τη δύναμη να θέλει τίποτα. Ο «Δουλευτής» είναι πολύ δυνατό. Η «Αγάπη» δεν εξαντλεί όλο το βάθος κι όλο το πάθος της αγάπης, ίσως επειδή την έχει από καιρό ξεπεράσει ο Γύφτος. Αλλά είναι γιομάτο ιδέες χτυπητές. Και τους «Θεούς» τους έχει ξεπεράσει ο Γύφτος, όχι όμως και τους «Αρχαίους». Ο «Θάνατος των αρχαίων», το πέρασμα κείνο των ειδώλων, είναι θαυμάσιο. Η περιγραφή, σ' όλο το ποίημα, μου μιλούν κατευθεία, και είναι χτυπητά βάλμένες και πλασμένες (είναι το επικό μέρος). Ο στίχος κι ο ρυθμός, ο πλούτος και το ανυπόταχτο των ρυθμών και στίχων, με μαγεύουν σ' όλο το ποίημα. Και ότι όλα, ιδέες, εικόνες, στοχασμοί, αισθήματα, στίχοι ρυθμοί, μουσική, σκοτάδια και φώτα, ίσκιοι και φεγγοβολιές, είναι π ρ ο σ ω π ι κ ά και δ ι κ ά σας, το λέει το τετράστιχο αυτό, το όμορφο, και που ταιριάζει στον καθένα, που ξέρει να τραγουδά κατά κάποιο δικό του τρόπο:
Ξέρω απ' όλα τα τραγούδια,
μα για να τα πω,
τα ταιριάζω τα τραγούδια,
στο δικό μου το σκοπό.
Οι τρεις λόγοι: ο «Θάνατος των θεών», ο «Θάνατος των αρχαίων» και «Γύρω σε μια φωτιά», συγγενεύουν μεταξύ τους και είναι αχώριστα• και τα τρία, το καθένα δηλαδή χωριστά, περιέχονται το ένα στο άλλο. Αλλά η σειρά τους είναι σωστή, και μετά το θάνατο των περασμένων και των ειδώλων, έπρεπε να θανατωθούν και κείνοι που θέλησαν να ξαναφέρουν ταποθαμένα και να τα ζωντανέψουν. Έπρεπε να καθαριστεί ο αέρας κι απ' αυτούς, τους Παραβάτες.
Το «Πανηγύρι της Κακάβας» είναι ωραιότατο και σε τραντάζει η δύναμή του. Η περιγραφή των Γύφτων τρέχει σαν ποτάμι, όπως και στον «Ερχομό». Μόνο μου φάνηκε πως οι Γύφτισσες δεν είναι αρκετά ζωγραφισμένες, αν και το λίγο που λέτε γι' αυτές είναι πανέμορφο. Και γι' αυτό ίσως θα ήθελα περισσότερα, για να χορτάσω την ομορφιά τους. ― Τι δύναμη βρίσκεται μέσα στην ξαφνική εμφάνιση του Αποκρισάρη του Βασιλιά, τι δύναμη μέσα στα λόγια του ξεχωριστού Γύφτου έπειτα, και τι δύναμη στο άμυαλο, πολύβοο ξανάρχισμα του πανηγυριού, μόλις απόσωσαν τα λόγια τους ο μαντάτορας του Βασιλιά κι ο αντίλογος του Γύφτου! Τι δύναμη και τι ομορφιά!
Μ' άρεσε έπειτα ο «Προφητικός», που η σκληρή προφητεία του βγήκε αλήθεια («Και θαρθή μια μέρα, μαύρη μέρα!»), και που μας αφήνει στο τέλος μιαν ελπίδα πως θα ξαναφυτρώσουν πάλι μια μέρα τα φτερά της φυλής. Και πλατύτερη ελπίδα μάς δίνει ο «Αναστάσιμος», που προφητεύει μιαν πλατύτερη ψυχή.
Το «Παραμύθι του Αδάκρυτου» είναι μονάχο του ένα διαμάντι. Δεν ξέρω τι σχέση ιδιαίτερη έχει με τάλλα, γιατί το διάβασα χώρια, μα βέβαια έχει σχέση στενή, αφού διδάσκει την ελευθερία και προλέγει μια γενιά ανώτερη απ' όλες τις περασμένες, σκληρή και άπονη, νικήτρα του παντός.
Αν σκοπός ενός έργου τέχνης είναι να ξελευτερώνει τον άνθρωπο, το ποίημα «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου» τον επέτυχε το σκοπό του. Αλλά είναι βαθύ, και όσο περισσότερο το διαβάζω, τόσο θέλω περισσότερο να το διαβάζω, και πάντα βρίσκονται καινούρια πετράδια ατίμητα μέσα του. Καμμιά φορά το νόημα, στο πρώτο διάβασμα, είναι σκοτεινό, και μπορεί να μείνει σκοτεινό όσο κι αν το διαβάσει κανείς• τότε όμως ενεργεί η μουσική του στίχου, και η suggestion που μια λέξη, μια φράση, ένα απλό επίθετο, ξυπνά μέσα μας και χύνει φως απροσδόκητο. Μάλιστα, συχνά μ' αρέσει περισσότερο η suggestion, αυτή, παρά τα ξάστερα και ευκολοδιάλυτα νοήματα, που ενίοτε λένε λιγώτερα πράγματα και χύνουν λιγώτερο φως.
Με συγχωρείς γι' αυτή την άταχτη πολυλογία μου, μα καθώς σας είπα, δεν είναι κρίση αυτή, ούτε είμαι άξιος να κάνω κρίσες, παρά είναι απλά συναισθήματα. Μπορούσα σε κάθε στίχο σχεδόν, να σταματήσω και να πω τα συναισθήματα που μου γεννά. Μα τι σημαίνει; Όσοι συνηθίζουν να στοχάζονται βαθύτερα, δεν μπορούν, παρά να βρουν πλούτο αμύθητο στο ποίημά σας και δύναμη περίσσια. Αυτωνών μιλά το ποίημα με χίλιες μύριες φωνές, και μετά το διάβασμα βγαίνουν, σαν από λουτρό, καθαρότεροι, πιο ελεύθεροι, πιο έτοιμοι για μια νέα ζωή. (*)
----------------------
(*) Πρόλογος του Δ.Π. Ταγκόπουλου: Δημοσιεύτηκε στον αριθ. 245 του «Νουμά» (29 του Απρίλη 1907) με την υπογραφή ΙΩΝ και με την ακόλουθο σημείωση: «Το κριτικώτατο αυτό γράμμα στάλθηκε στον ποιητή Παλαμά από κάποιο φίλο σημαντικό, που μας έδωσε την άδεια και το δημοσιεύουμε».

(Σημείωση Άγγελου Παν. Σακκέτου: Διατηρήθηκε η ορθογραφία και η σύνταξη του κειμένου).


ΠΟΙΟΣ Ο ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ:

Έλληνας λογοτέχνης, πολιτικός και διπλωμάτης, γιος του Στέφανου Δραγούμη. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1878. Σπούδασε νομικά και υπηρέτησε στο διπλωματικό σώμα. Μαζί με τον πατέρα του και το γαμπρό του Παύλο Μελά πρωτοστάτησε στην οργάνωση του Μακεδονικού Αγώνα. Από το 1902 ως το 1907 υπηρέτησε, κατόπιν αιτήσεως του, στα προξενεία Μοναστηρίου, Σερρών, Πύργου και Φιλιππουπόλεως. Το 1907 τοποθετήθηκε στη πρεσβεία της Κωνσταντινούπολης και το 1909 στην πρεσβεία της Ρώμης. Το 1911 οργάνωσε στην Πάτμο συνέδριο των Δωδεκανήσιων που ζητούσαν την ένωση με την Ελλάδα. Το 1914 διορίσθηκε πρέσβυς στην Αγία Πετρούπολη και διαχειρίσθηκε με επιτυχία το ζήτημα του Αγίου Όρους. Παραιτήθηκε από το διπλωματικό σώμα το 1915 και εκλέχθηκε βουλευτής Φλώρινας στις εκλογές του ίδιου έτους.
Χωρίς να ανήκει στα ηγετικά στελέχη της αντιβενιζελικής παράταξης, θεωρούνταν, λόγω της παιδείας, των αγώνων του και των διαφορετικών επιλογών του στην εξωτερική πολιτική, ως ένας από τους κορυφαίους αντιβενιζελικούς. Πίστευε ότι ο ακμαίος Ελληνισμός που ζούσε τότε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μπορούσε να υποσκελίσει με την ειρηνική δραστηριότητα του την οθωμανική κυριαρχία και να επιβληθεί. Συνεπώς, ως προς το βασικό αυτό θέμα εξωτερικής πολιτικής, δε συμφωνούσε με τις επιλογές του Βενιζέλου, που επεδίωξε την άμεση σύγκρουση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, προκειμένου να απελευθερώσει τον Ελληνισμό και στις δύο πλευρές του Αιγαίου. Το αποτέλεσμα ήταν να εξορισθεί, μετά την επέμβαση των Αγγλογάλλων το 1917, στην Κορσική και αργότερα στην Σκόπελο. Επέστρεψε στην Αθήνα στο τέλος του 1919 και τον Ιούλιο του 1920, τη μέρα που έγινε η δολοφονική απόπειρα κατά του Βενιζέλου στο Παρίσι, συνελήφθη και τουφεκίστηκε σε δρόμο της πρωτεύουσας από άνδρες του τμήματος Ασφαλείας.
Παράλληλα με τη πολιτική του δράση, παρουσίασε και σημαντικό συγγραφικό έργο. Έγραψε με το φιλολογικό ψευδώνυμο «Ίδας». Υπήρξε υπέρμαχος της δημοτικής γλώσσας και ήταν από τα ιδρυτικά μέλη του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Στα έργα του διακρίνουμε περισσότερο τον εθνεγέρτη ιδεολόγο και λιγότερο τον καθαρό λογοτέχνη. Τα σημαντικότερα από αυτά είναι τα ακόλουθα: “ Μαρτύρων και ηρώων αίμα”(1907), έργο εμπνευσμένο από το Μακεδονικό Αγώνα και ουσιαστικά αφιερωμένο στη θυσία του Παύλου Μελά, “Σαμοθράκη”(1909), όπου ο Ίων Δραγούμης θέλησε να αποδείξει την ενότητα ατόμου και φυλής, “Όσοι ζωντανοί” ( 1912), έργο που αναφέρεται στην επανάσταση των Νεοτούρκων και είναι αφιερωμένο στον Περική Γιαννόπουλο, κ.ά.

ΠΗΓΕΣ: α) Ιστορικό και Δημοσιογραφικό Αρχείο του γράφοντος, β) Βικιπαίδεια, γ) Εγκυκλοπαίδεια ΤΟΜΗGold.