04/03/13 20:33 - Ποια αρχαία θρησκεία είχε ως επίκεντρο τη φωτιά;

Ποια αρχαία θρησκεία είχε ως επίκεντρο τη φωτιά;

Η διδασκαλία του Ζωροάστρη ή Ζαρατούστρα έδω­σε έμφαση και επέβαλε τη χρήση της φω­τιάς ως κεντρικού στοιχείου των ιεροτελεστιών του ζωροαστρισμού!.. Ο ίδιος ο Πλήθων Γεμιστός γνώρισε τον ζωροαστρισμό, καθώς και άλλες μυστικιστικές ανατολικές δοξασίες, που επηρέασαν, ως ένα σημείο, το κατοπινό του έργο, στο οποίο όμως κυριαρχεί η πλατωνική φιλοσοφία!..

Ο  Ζωροάστρης ή Ζαρατούστρα. Η διδασκαλία του έδω­σε έμφαση στην αγνότητα και την αξία της φωτιάς, και επέβαλε τη χρήση της φω­τιάς ως κεντρικού στοιχείου των ιεροτελεστιών.

ΕΙΝΑΙ αλήθεια ότι ο ζωροαστρισμός (*) ή παρσισμός) ήταν η πιο σημαντική αρχαία προϊσλαμική θρησκεία των Περσών. Ιδρυτής της φέρεται ο Ζαρατούστρα (**) ή Ζωροάστρης. Χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια ενοποίησης όλων των θεϊκών ιδιοτήτων των θεών τους στην οντότητα ενός υπέρτατου θεού (χωρίς όμως να είναι έντονα μονοθεϊστική) και από το δυαλισμό, την άνιση πάλη δηλαδή Καλού και Κακού, όπου το πρώτο παρά τις παροδικές υποχωρήσεις του στο τέλος πάντα κυριαρχεί. Η ηθική του ζωροαστρισμού πίστευε στην ελεύθερη επιλογή του ανθρώπου, αποδεχόταν τη νηστεία και την αγαμία μόνο ως μέρος του τυπικού της κάθαρσης και κυριαρχούνταν από ένα καθιερωμένο τυπικό. Ο ζωροαστρισμός, γενικά, διαπνεόταν από την αισιόδοξη στάση απέναντι στη ζωή παρά την καταπίεση και τις διώξεις που υπέστησαν οι πιστοί του.
Η διδασκαλία του ζωροαστρισμού διατυπώνεται στη συλλογή Αβέστα που είναι γραμμένη στα σανσκριτικά. Πληροφορίες περί της θρησκείας αυτής βρίσκουμε επίσης σε επιγραφές και σε σχόλια των ιερέων της εποχής των Σασανιδών, τον 6ο αιώνα, και σε έργα των Ελλήνων συγγραφέων Ηροδότου, Στράβωνα και Πλούταρχου.
Ο αγώνας ανάμεσα στις δύο θεότητες, του καλού Άχουρα Μάζντα και του κακού Αριμάν, κυριαρχεί σε όσα πίστευαν οι Πέρσες περί κοσμογονίας και εσχατολογίας. Στις πλευρές αμφότερων των θεών υπήρχαν και οι αντίστοιχοι άγγελοι του καλού και του κακού.
Οι οπαδοί του ζωροαστρισμού πίστευαν στην πέραν του τάφου ζωή και στην ανταπόδοση των καλών έργων. Σημαντικό ρόλο στην αντίληψη αυτή διαδραμάτιζε η έννοια της γέφυρας, η οποία έθετε υπό δοκιμασία την πίστη του πιστού προς τον Άχουρα Μάζντα. Η γέφυρα αυτή συνέδεε την προ και μετά το θάνατο ζωή του ανθρώπου. Ο Ζωροάστρης δεχόταν δύο στάδια κρίσης του ανθρώπου. Στο πρώτο, αμέσως μετά το θάνατο, επιδιωκόταν κάποια ηθική βελτίωση του ανθρώπου και η ικανοποίηση του θεού Άχουρα Μάζντα. Στο δεύτερο ακολουθούσε η ανάσταση των νεκρών. Ο δυαλισμός της θρησκείας αυτής δεν ήταν απόλυτος, εφόσον, τελικά, οι δυνάμεις του καλού υπερίσχυαν των δυνάμεων του κακού.
Στη λατρεία των ζωροαστρών υπήρχαν ζωοθυσίες και η χρήση ενός ναρκωτικού υγρού, του χαόμα. Το ταυροβόλιο ήταν συνήθεια των Περσών με του οποίου το αίμα αλείφονταν όσοι γίνονταν μέλη του ζωροαστρισμού.
Τα chahartaq, ιερά κτίρια με τέσσερις εισόδους, ήταν οι λατρευτικοί χώροι των ζωροαστρών και οι πυρές συμβόλιζαν τους βωμούς και ήταν διαφορετικές για τους ιερείς, τους πολεμιστές και τους αγρότες. Οι μάγοι (σοφοί) είχαν την ιδιότητα των ιερέων και το αξίωμά τους ήταν κληρονομικό.
Μετά την επικράτηση του Ισλάμ οι Πέρσες ζωροάστρες καταδιώχθηκαν και κατέφυγαν κυρίως στην Ινδία. Εκεί οι ζωροάστρες αποτέλεσαν ιδιαίτερη θρησκευτική κοινότητα, της οποίας μικρά υπολείμματα διατηρούνται ως σήμερα με την ονομασία Παρσείς.

ΤΙ ΛΕΕΙ ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΥ ΚΑΙΜΠΡΙΤΖ

Η επιστήμη δεν έχει καταλήξει σε οριστικά συ­μπεράσματα για τη θρησκεία των Αχαιμενιδών. Οι πηγές είναι λίγες, μάλλον αινιγματικές, συ­χνά αντιφατικές. Η ερμηνεία τους υπονομεύε­ται από τις προσπάθειες μερικών σοφών να στη­ρίζονται στη μεταγενέστερη θρησκεία της επο­χής των Σασσανιδών για να εξηγήσουν την πί­στη του Κύρου και του Δαρείου. Ιρανών, συμπεριλαμβανομένων των Περσών και των Μήδων. Δεύτερον, αναγνωρίζουμε ιδέες και τελετουρ­γίες, οι οποίες έχουν τις ρίζες τους στις θρησκείες των λαών που κατεί­χαν το οροπέδιο πριν από την επι­κράτηση των Ιρανών, όπως οι Χουρρίτες, οι Ελαμίτες, οι Γκούτι και οι Ουραρτού. Τρίτον, παρατηρούμε την επιρ­ροή των διδασκαλιών του προφήτη του 6ου αιώνα π.Χ., του Ζωροάστρη, μιας από τις μεγαλύτερες μορφές της θρησκευτικής ιστορίας30.
Η ιστορία της θρησκείας που ιδρύθηκε από τον Ζωροάστρη χωρίζεται σε τέσσερις βασικές φάσεις. Η πρώτη φάση περιλαμβάνει το χρονι­κό διάστημα κατά το οποίο ο Ζωροάστρης ζού­σε και κήρυττε, καθώς και τα πρώτα χρόνια με­τά το θάνατο του, όταν η διδασκαλία του ήταν ακόμα νωπή στη μνήμη των οπαδών του. Αυτή η φάση έχει το γεωγραφικό της επίκεντρο στο βορειοανατολικό τεταρτημόριο του ιρανικού κόσμου, στο Χορασάν και στο Βόρειο Αφγανι­στάν. Η δεύτερη φάση καλύπτει τα τέλη του 6ου και όλο τον 5ο αιώνα π.Χ. Αντιπροσωπεύει την περίοδο κατά την οποία στον ιρανικό κόσμο επήλθε συμβιβασμός μεταξύ αφ' ενός των πα­λαιών παγανιστικών και μηιρανικών θρησκει­ών και, αφ' ετέρου, της νέας θρησκείας που βα­σιζόταν στη διδασκαλία του Ζωροάστρη. Αυτή ήταν η πλέον κρίσιμη περίοδος στην ιστορία της αρχαίας ιρανικής θρη­σκείας. Η τρίτη φάση τοποθε­τείται στην επο­χή των Σασσανιδών, όταν ο Ζωροαστρισμός (*) έγι­νε η επίσημη θρη­σκεία του ιρανικού κράτους. Η τέταρτη περίοδος καλύπτει την ιστορία του Ζωροαστρισμού από την έλευση του ισλαμισμού στο Ιράν31.
Ο Ζωροαστρισμός της εποχής των Αχαιμενιδών εντάσσεται στη δεύτερη φάση. Ήταν μία θρησκεία που υπέστη ση­μαντικές μεταβολές, μέσα σε έναν κόσμο με πολλές άλλες θρη­σκείες και έθιμα. Tα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της εποχής ήταν ο συμ­βιβασμός και ο συγκρητισμός. Δεν αναπτύχθηκαν θρησκευτικά στερεό­τυπα, που θα έδιναν στον ιστορικό το μέτρο, με το οποίο θα έκρινε τις θρη­σκευτικές αντιλήψεις και τα έθιμα που συναντά στις πηγές. Γι' αυτό, η επι­στημονική τάση να προβληθούν στη συγκεκριμένη εποχή τα ευρήματα που αφορούν την τρίτη φάση του Ζωροαστρισμού, που συμπίπτει με την περίοδο των Σασσανιδών, είναι μεν μεγάλος πειρασμός, αλ­λά ταυτοχρόνως αποφευκτέα ιστορική παγίδα. Με δεδομένη αυτή την πολυπλοκότητα και τη σύγχυση, δεν πρέπει να εκπλαγούμε που η πε­ριγραφή της ιρανικής θρησκείας από τον Ηρό­δοτο (Α', 131 κ.ε.) βρίσκεται σε απόλυτη διά­σταση με τις πρωτογενείς πηγές. Ο Ηρόδοτος και οι πρωτογενείς πηγές παρέχουν ακριβείς πληροφορίες, αλλά για διαφορετικές εκδοχές της ιρανικής θρησκείας στην αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών32.
Ποια ήταν η θρησκεία των Αχαιμενιδών βα­σιλέων; Ήταν ένα είδος ζωροαστριστές; Ή ακο­λουθούσαν μία θρησκεία που θα καταδικαζό­ταν ως απόλυτα ειδωλολατρική από τον Ζωρο­άστρη και τους οπαδούς του; Μήπως ήταν πι­στοί σε πολλές διαφορετικές θρησκείες, ως ένα επιπλέον μέσο για να εκφράσουν την αυτο­κρατορική τους ανεκτικότητα; Για να απα­ντήσουμε σε αυτές τις ερωτήσεις πρέπει πρώτα να διατυπώσουμε σε γενικές γραμ­μές σε τι πίστευε ένας ζωροαστριστής.

Η σύγχρονη «ιέρεια της φωτιάς», η πανέμορφη  Ελληνίδα καλλιτέχνιδα, Αργυρώ Καραθανάση, σε μία εντυπωσιακή επίδειξη χορευτικών δυνατοτήτων με επίκεντρο τη φωτιά, που βλέπουμε σε όλες τις φωτογραφίες του παρόντος άρθρου!..

Ο δυϊσμός του Ζωροαστρισμού εκφρά­σθηκε αργότερα, με τη διαμάχη ανάμεσα στον αγαθό Αχούρα Μάζντα και το σατανικό Αριμάν. Αλλά στα κείμενα, που είναι γνωστά ως Γκάθας (Gathas), και τα οποία περιλαμβάνουν τις διδασκαλίες του ίδιου του προφήτη, ο δυϊσμός ανάμεσα στο καλό και το κακό εκφρά­ζεται με τη διαμάχη μεταξύ της δικαιοσύνης (Asa) εναντίον του Ψέματος (Drug)33. Ο Ζωροάστρης στήριξε τη διδασκα­λία του πάνω στην πρόσω ττική του αφοσίωση προς την έννοια της Asa ή Arta (δηλα­δή της αλήθειας). Έτσι γέν­νησε την ηθική πλευρά της διδασκαλίας του και της θεο­λογίας του, ένα στοιχείο το οποίο απουσίαζε εμφανώς από τις πρώιμες ινδοιρανικές θρησκείες. Στο πνεύμα αυτής της θεολογίας, ο Ζωροάστρης επιτίθεται στα αρ­χαία θρησκευτικά έθιμα των θυσιών ζώων και κατανά­λωσης του παραισθησιογό­νου ποτού haonia (στα ινδι­κά: soma). Στη θετική πλευ­ρά της διδασκαλίας του, έδω­σε έμφαση στην αγνότητα και την αξία της φωτιάς, και επέβαλε τη χρήση της φω­τιάς ως κεντρικού στοιχείου των ιεροτελεστιών. Τέλος, ο πρώιμος Ζωροαστρισμός περιλάμβανε: (1) πίστη στα aburas, δηλαδή τα καλά πνεύ­ματα του σύμπαντος. (2) Μίσος και απόρριψη των daevas (daivas), δηλαδή των κακών πνευ­μάτων. (3) Πίστη στον προφήτη Ζωροάστρη ως αληθινού διδασκάλου του λόγου του Θεού. (4) Πίστη στην απόλυτη δύναμη του θεού Αχούρα Μάζντα. Στα ιρανικά, οι τέσσερις αυτές πτυχές της διδασκαλίας εκφράζονταν με τους όρους: (1) abura tkaesa, (2) vidaeva, (3) zarathustri, και (4) mazdayasni.
Κατά κανόνα, με μερικές αξιοσημείωτες εξαιρέσεις που αποτέλεσαν εν μέρει αντανά­κλαση του θρησκευτικού εκλεκτισμού της επο­χής, οι Αχαιμενίδες βασιλείς ήταν ζωροαστριστές, με δεδομένους τους παραπάνω ορισμούς.
Για τον Κύρο δεν μπορούμε να πούμε τίπο­τα, ελλείψει στοιχείων. Ο Δαρείος, όμως, ήταν ένας καλός ζωροαστριστής από θεολογικής από­ψεως, όσον αφορά την επιμονή του στην κακή φύση του ψέματος, του Drug, και στην αρετή της Αλήθειας και Δικαιοσύνης. Από ηθική άπο­ψη, η συμπεριφορά του τόσο του ίδιου όσο και των μετέπειτα βασιλέων που ακολούθησαν τα χνάρια του σ' αυτό το θέμα προσιδιάζει με εκεί­νη του Ζωροάστρη (DB και DNb). Επιπλέον, ο Αχούρα Μάζντα ήταν ο απόλυτος θεός του παν­θέου των Αχαιμενιδών. Ειδικώς επί Δαρείου, ήταν η μοναδική θεότητα που αναφερόταν στις επίσημες επιγραφές. Έτσι, ο Δαρείος, ο Ξέρξης και οι διάδοχοι τους ήταν σίγουρα μαζνταϊστές (mazdayasnians)34. Επίσης, ο Ξέρξης στην επι­γραφή του που ονομάζεται daiva εκθέτει την πίστη του και στην αρνητική πλευρά του Ζωροαστρισμού, με το να είναι vidaeva, δηλαδή εναντίον των κακών πνευμάτων. Ως προς τις θρησκευτικές αντιλήψεις τους, δεν υπάρχει αμ­φιβολία ότι ο Δαρείος και ο Ξέρξης ήταν ζωροαστριστές. Το ότι δεν ανέφεραν ποτέ τον Ζω­ροάστρη στις επιγραφές τους, δεν σημαίνει ότι δεν ήταν οπαδοί του (zarathustri) αν λάβουμε υπόψη τον προορισμό των επιγραφών.
Για τις ιεροτελεστίες ισχύουν όσα διαπι­στώσαμε για την πίστη: με μία εξαίρεση, οι Αχαι­μενίδες ήταν τυπικοί ζωροαστριστές της επο­χής τους. Στην περσική βασιλική θρησκευτική τελετουργία, το κεντρικό στοιχείο ήταν σαφώς η φωτιά. Οι κυριότερες τελετουργικές σκηνές στις οποίες απεικονίζεται ο βασιλιάς περιλαμ­βάνουν τη φωτιά. Τέτοιου είδους σκηνές χα­ράχθηκαν σε όλους τους βασιλικούς τάφους. Οι μόνες οικοδομές στη Φαρς των Αχαιμενιδών που είχαν συγκεκριμένη θρησκευτική λειτουρ­γία ήταν ο μεγάλος βωμός της φωτιάς και η απέ­ναντι εξέδρα. Σ' αυτήν στεκόταν ο βασιλιάς, στον ιερό περίβολο των Πασαργάδων (στα επι­τύμβια ανάγλυφα, που έχουν μόνο δύο διαστά­σεις, αποτυπώνεται η τρισδιάστατη σκηνή).
Το γεγονός ότι η φωτιά αποτελούσε το επί­κεντρο στις βασιλικές ιεροτελεστίες των Αχαιμενιδών, είναι τυπικά «ζωροαστρικό». Γι' αυ­τό είναι προφανής η απουσία θυσιών ζώων. Καμία από τις πολλές επιγραφές της Περσέπολης, οι οποίες αναφέρονται σε ιερείς και την τροφοδοσία τους, δεν μνημονεύει θυσία ζώ­ου. Το ίδιο και καμία αναπαράσταση στην τέ­χνη των Αχαιμενιδών35. Κάτι ακόμη πιο εύ­γλωττο: από τα αρχαιολογικά ευρήματα προ­κύπτει ότι οι σπονδές κρασιού, μπίρας, στα­ριού ή αλευριού αποτελούσαν συνηθισμένη τελετουργική πράξη. Ως υποκατάστατο των παλαιών θυσιών ζώων, οι σπονδές θα είχαν την ειλικρινή αποδοχή του Ζωροάστρη36. Όμως, η εξάσκηση της λατρείας haonia στην Περσέπολη, όπως αποδεικνύεται από τελετουργικά αγγεία, σφραγίδες και άλλα αντικείμενα, δεν θα ευχαριστούσαν τον προφήτη. Από την άπο­ψη αυτή, οι θρησκευτικές τελετουργίες της Αυ­λής βρίσκονταν περισσότερο σε αρμονία με τα πρώιμα ινδοιρανικά έθιμα, παρά με τη διδα­σκαλία του Ζωροάστρη.
Εν κατακλείδι, λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι ο Δαρείος και ο Ξέρξης ήταν ζωροαστριστές με τα δεδομένα της εποχής τους. Υπήρχε, παρ' όλα αυτά, αρκετό περιθώριο ανοχής για τις θρη­σκευτικές δοξασίες και τα έθιμα άλλων λαών. Η ανοχή αποτελούσε, αναμφίβολα, αντανάκλαση αφ' ενός της έλλειψης φανατισμού εκ μέρους των βασιλέων, αφ' ετέρου και της εκλεκτικής, συγκρητικής και συμβιβαστικής θρησκευτικής ατμόσφαιρας της εποχής. Από την άποψη αυ­τή, αξίζει να προσέξουμε την επιστροφή στον προζωροαστρικό πολυθεϊσμό, όταν ο Ξέρξης αναφέρει τη θεότητα Άρτα μαζί με τον Αχούρα Μάζντα, και τα ανάλογα ολισθήματα των μετέ­πειτα βασιλέων, που αναφέρουν στις επιγρα­φές τους τη θεά Αναχίτα και το θεό Μίθρα37. Ωστόσο, η Άρτα, η Αναχίτα και ο Μίθρας θεω­ρούνται ahuras στο Ζωροαστρισμό, δηλαδή κα­λά πνεύματα του σύμπαντος. Αντίθετα, ο αριθ­μός των «ειδωλολατρικών» θεοτήτων που λα­τρεύονταν, ή τουλάχιστον υπηρετούνταν, στην Περσέπολη και κατονομάζονται στις επιγρα­φές, ήταν μεγάλος για τα ζωροαστρικά δεδο­μένα, ενώ μερικοί από αυτούς τους θεούς δεν είναι ούτε καν ινδοιρανοί38.
Αξιοπρόσεκτος ήταν ο διακεκριμένος ρό­λος που διαδραμάτιζαν οι Μάγοι, μία τάξη ιε­ρέων των Μήδων, στα τελετουργικά της Περσέπολης. Πάντως, την εποχή εκείνη οι Μάγοι ήταν οπαδοί του Ζωροάστρη. Αυτό αποτελεί μία
ακόμη απόδειξη ότι οι αξιωματούχοι της Περσέπολης είχαν διαφορετικές θρησκευτικές αντι­λήψεις, όσο το επέτρεπε η ηλικία και η ανεκτι­κότητα του βασιλιά. Είναι σαφές ότι οποιαδή­ποτε μορφή Ζωροαστρισμού και αν ακολούθη­σαν ο Δαρείος και ο Ξέρξης, δεν λειτούργησαν στο αυστηρό πλαίσιο μιας μόνο θρησκείας που απέκλειε άλλες αντιλήψεις. Από την άλλη πλευ­ρά, αποτελεί μεγάλο πολιτιστικό επίτευγμα της πρώτης Περσικής Αυτοκρατορίας το γεγονός ότι, το μήνυμα του Ζωροάστρη όπως τουλάχι­στον έγινε κατανοητό κατά τα τέλη του 6ου και κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. νομιμοποιήθηκε και διατηρήθηκε, λόγω της υιοθέτησης του από την Αυλή των Αχαιμενιδών.

Κλείνοντας να μη λησμονήσουμε να πούμε ότι ο Ζωροαστρισμός είχε επηρεάσει και πολλούς Έλληνες που ταξίδευαν τα παλιά τα χρόνια στις χώρες της Ανατολής. Ο ίδιος ο Πλήθων ή Γεώργιος Γεμιστός (πιθ. 1360-1452 μ.Χ.), ο γνωστός νεοπλατωνικός φιλόσοφος, σύμφωνα με μια πληροφορία ήταν για ένα διάστημα μαθητής του Εβραίου φιλόσοφου Ελισαίου σε τουρκοκρατούμενη περιοχή (Αδριανούπολη ή Προύσα). Γενικά φαίνεται πως πήρε πολύ πλατιά μόρφωση και γνώρισε ακόμη το ζωροαστρισμό, καθώς και άλλες μυστικιστικές ανατολικές δοξασίες, που επηρέασαν, ως ένα σημείο, το κατοπινό του έργο, στο οποίο όμως κυριαρχεί η πλατωνική φιλοσοφία.

(*) ζωροαστρισμός
ο· η κυριότερη αρχαία προϊσλαμική θρησκεία τής Περσίας που ιδρύθηκε από τον Πέρση προφήτη Ζωροάστρη, αλλ. παρσισμός, μαζνταϊσμός, πυρολατρία.
[ΕΤΥΜΟΛ. Μεταφορά στην ελλ. ξεν. όρου (πρβλ. γαλλ. zoroastrisme. Η λ. μαρτυρείται από το 1891 στην εφημερίδα Χώρα].

(**) Ζαρατούστρα ή Ζωροάστρης. Αναμορφωτής της θρησκείας των αρχαίων ιρανικών (περσικών) λαών. Γεννήθηκε πιθανόν στη Μηδία γύρω στον 8ο π.Χ. αι. Δίδασκε πως στον κόσμο γίνεται μια ατέλειωτη πάλη ανάμεσα στον αγαθό θεό (Άχουρα Μάζντα) και τον κακό θεό (Αριμάν). Τελικά όμως θα νικήσει ο Άχουρα Μάζντα, ο θεός του καλού, που σύμβολό του είχε τη φωτιά. Η θρησκεία αυτή επικράτησε σ’ όλη την Περσία, ως ακόμα και τον 7ο αι., και έσβησε μετά τη μουσουλμανική κατάκτηση. Τα ιερά βιβλία των αρχαίων Περσών, που έχουν τον τίτλο «Ζεντ Αβέστα» αποδίδονται στο Ζαρατούστρα.

ΠΗΓΕΣ:
1.Ιστορικό και Δημοσιογραφικό Αρχείο του γράφοντος
2.Εγκυκλοπαίδεια «Μαλλιάρης-παιδεία»
3. Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ: «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» (ελληνική έκδοση)
4.Βικιπαίδεια
5.Πάπυρος, Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας
6. Φωτογραφικό άλμπουμ Αργυρώς Καραθανάση