29/05/13 0:52 - Τι έλεγαν για τις Μούσες στην αρχαιότητα;

  

Τι έλεγαν για τις Μούσες στην αρχαιότητα;

Μία μικρή ιστορική διαδρομή για τις Μούσες των Ελλήνων, που άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους στην αυγή του Ελληνικού Πολιτισμού και διέγραψαν τη δική τους λαμπερή τροχιά αγγίζοντας το κατώφλι της τρίτης χιλιετίας!...

Οι Μούσες Κλειώ, Θάλεια, Ερατώ, Ευτέρπη, Πολυμνία, Καλλιόπη, Τερψιχόρη, Ουρανία και Μελπομένη, σε έναν αιώνιο και διαχρονικό χορό, όπως λένε πολλοί ρομαντικοί ερευνητές. [Στην πάνω εικόνα: Η μούσα Ερατώ. Προστάτευε την ερωτική και μιμητική ποίηση. Πίνακας του Σιμόν Βουέ (Simon Vouet)].

ΕΙΝΑΙ αλήθεια, ότι Μούσες, σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, ήσαν θεότητες των αρχαίων Ελλήνων, προστάτριες της πνευματικής δημιουργίας και ειδικότερα προστάτριες της ποίησης, της μουσικής, του τραγουδιού.
Σύμφωνα με μια εκδοχή, οι θεότητες αυτές ήταν αρχικά νύμφες του βουνού και των νερών. Οι αρχαίοι συγγραφείς δε συμφωνούν ούτε στον αριθμό τους ούτε και στο ποιος ακριβώς ήταν ο ρόλος τους. Από τον Όμηρο μαθαίνουμε ότι οι Μούσες ήταν εννιά και ότι κατοικούσαν στον Όλυμπο. Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» αφηγείται ότι από τον έρωτα του Δία για τη Μνημοσύνη, βασίλισσα των Ελευθερών, γεννήθηκαν εννιά κόρες, που σε όλες έδινε ζωή το ίδιο πνεύμα και τις μάγευε η μουσική. Κατά μια σχετικά νεότερη εκδοχή, οι Μούσες ήταν τρεις και κόρες του Ουρανού και της Γαίας, και, κατά μια άλλη, ήταν κόρες του βασιλιά της Μακεδονίας Πίερου ή του Απόλλωνα. Ο αριθμός τους ποικίλλει επίσης· άλλοτε αναφέρονται τρεις, τέσσερις και μερικές φορές και οχτώ.

Όπως λένε οι ιστορικοί ερευνητές, οι Μούσες ήταν αρχικά αχώριστες και για αιώνες αποτελούσαν μια αδιάσπαστη ομάδα. Σιγά σιγά, όμως, οι άνθρωποι άρχισαν να περιορίζουν την κάθε Μούσα σε μια ιδιαίτερη λογοτεχνική ή καλλιτεχνική περιοχή. Η διάκριση που επικράτησε στα τέλη της αρχαιότητας είναι έργο φιλοσόφων και ρητόρων που δε συμφωνούσαν πάντα μεταξύ τους.

Μια γνωριμία με τις Μούσες
Ας αρχίσουμε, λοιπόν, τη γνωριμία μας με τις Μούσες των Ελλήνω, αρχίζοντας με την Κλειώ.
1) Η Κλειώ, ενώ είχε αρχικά στη δικαιοδοσία της τους ύμνους και τους πανηγυρισμούς των ηρώων, έγινε τελικά η Μούσα της ιστορίας με κυριότερα σύμβολά της τη σάλπιγγα, την κλεψύδρα και ένα χειρόγραφο που ξετυλίγεται.
2) Η Ευτέρπη ανήκε αρχικά στην ακολουθία του Διόνυσου. Είχε για σύμβολό της το διπλό αυλό.
3) Η Θάλεια αρχικά ήταν αγροτική θεότητα και Μούσα της ποιμενικής ποίησης και επέβλεπε στα υπαίθρια συμπόσια και στα αγροτικά Διονύσια. Τελικά, έγινε Μούσα της κωμωδίας με κυριότερα σύμβολα τη μάσκα και το ραβδί που κρατούσε στο δεξί χέρι.
4) Η Μελπομένη ήταν η Μούσα της τραγωδίας με κυριότερα σύμβολα τη μάσκα της τραγωδίας και το ρόπαλο του Ηρακλή.
5) Η Τερψιχόρη επιστατούσε αρχικά στους χορούς και, τελικά, έγινε η Μούσα της λυρικής ποίησης με σύμβολό της τη λύρα. Τη θεωρούσαν προστάτρια του υμεναίου και γενικότερα της ερωτικής ποίησης.
6) Η Πολύμνια αρχικά ήταν η Μούσα που ενέπνεε τους ύμνους, οι οποίοι εκτελούνταν προς τιμή των θεών και των ηρώων. Τελικά, έγινε η Μούσα της μιμικής τέχνης χωρίς κανένα ειδικό σύμβολο.
7) Η Ουρανία ήταν η Μούσα της αστρονομίας με σύμβολα την ουράνια σφαίρα, ένα διαβήτη ή ένα ραβδί, με το οποίο προσδιόριζε πάνω στη σφαίρα.
8) Η Καλλιόπη, η πρώτη από τις Μούσες, ήταν η θεά της επικής ποίησης. Σύμβολά της ήταν η γραφίδα και το αβάκιο.
9) Η Ερατώ προστάτευε την ερωτική και μιμητική ποίηση. Παριστάνεται συχνά κρατώντας κιθάρα.

Στην Πιερία…
Η Μυθολογία μας λέει ότι οι Μούσες λατρεύονταν στην Πιερία, την οποία αρχικά κατοικούσαν οι Θράκες, με κυριότερα ιερά στον Όλυμπο, την Πίμπλεια, το Λείβηθρο. Κι όχι μόνον!..
Οι Θεσπιείς, που λάτρευαν τις Μούσες έχοντας μόνο ένα βωμό και τα αγάλματά τους στημένα κάτω από τα δέντρα, διοργάνωναν κάθε πέντε χρόνια τα Μουσεία, αγώνες προς τιμή τους.
Να πούμε και κάτι άλλο: Οι Αθηναίοι, που τις τιμούσαν ιδιαίτερα, ονόμασαν προς τιμήν τους ένα λόφο κοντά στην Ακρόπολη Μουσείο. Οι θεότητες αυτές λατρεύονταν, ακόμα, στην Τροιζήνα, τη Σπάρτη, τη Σικυώνα, την Τεγέα, τη Μεγαλόπολη και άλλες πόλεις της Ελλάδας!
Σημαντικό ρόλο στην τελική διαμόρφωση αυτής της ομάδας θεοτήτων, σύμφωνα με όσα διηγείται ο Παυσανίας (Βοιωτικά 29), πρέπει να έπαιξαν οι Μακεδόνες.

Τι είπε ο Περιηγητής;
Τα παιδιά του Αλωέα –υποστηρίζει ο περιηγητής– νόμιζαν ότι οι Μούσες ήταν τρεις στον αριθμό και μάλιστα απέδιδαν σε αυτές τα ονόματα Μελέτη, Μνήμη και Αοιδή. Όμως, ύστερα από πολλά χρόνια λένε πως ο Μακεδόνας Πίερος –από τον οποίο πήρε το όνομά του το γνωστό όρος της Μακεδονίας– ήρθε στις Θεσπιές, όρισε τον αριθμό των Μουσών σε εννέα και έδωσε σε εκείνες τα (σημερινά λέει ο Παυσανίας) ονόματά τους. Ο περιηγητής (και γιατί όχι και γεωγράφος), κάπως επιφυλακτικά είναι η αλήθεια, υποστηρίζει επίσης ότι ο Πίερος απέκτησε εννέα θυγατέρες, στις οποίες έδωσε τα ονόματα των Μουσών· μία από αυτές ήταν και η μητέρα του Ορφέα.
Να πούμε και κάτι τελευταίο: Οι Μούσες πάντως λατρεύονταν στο Δίο, την ιερή πόλη που την είχαν λαμπρύνει όλοι οι Μακεδόνες βασιλείς με ιερά και άλλα σχετικά κτίσματα. Λατρεύονταν μαζί με το Δία κατά τη διάρκεια των Ολυμπίων, τα οποία διαρκούσαν εννέα ημέρες, καθεμία από τις οποίες είχε και το όνομα μιας Μούσας. Ο Αρριανός (Α’ 11) λαθεμένα αναφέρει πως τα Ολύμπια τελούνταν στις Αιγές. Ο ίδιος, πάντως, μας παρέχει την πληροφορία ότι η γιορτή είχε καθιερωθεί ήδη από τους χρόνους του Αρχέλαου. Στη διάρκειά της τελούνταν δραματικοί αγώνες, γυμνικοί, μελικοί κ.ά., καθώς και θυσίες.

Σε μια από τις πλούσιες ρωμαϊκες επαύλεις της περιοχής της Μεσόας, κοντά στη Σπάρτη, βρέθηκε ψηφιφωτό δάπεδο με παράσταση των Μουσών πλαισιωμένη από προσωπογραφίες λυρικών ποιητών. Ανάμεσά τους η μορφή της Σαπφώς (Σαφφώ), θαυμάσια διατηρημένη (Μουσείο Σπάρτης). (Βλέπε εγκυκλοπαίδεια «Δομή»)

Δεκάτη Μούσα η Σαπφώ;

Κι όμως!.. Πολλοί είναι εκείνοι οι οποίοι υποστηρίζουν, ότι η Δεκάτη Μούσα των Ελλήνων ήταν η Σαπφώ, η αρχαία Ελληνίδα ποιήτρια (Ερεσός, Λέσβος τέλη 7ου αι. π.Χ. - Μυτιλήνη πρώτο μισό 6ου αι. π.Χ.).
Σίγουρα, τα μόνα γνωστά για τη ζωή της είναι πως είχε μια κόρη, την Κλείδα και τρεις αδελφούς, και πως για πολιτικούς λόγους εξορίστηκε για μερικά χρόνια στη Σικελία.
Είναι η ποιήτρια, που βνώρισε τον Αλκαίο, ο οποίος την ονομάζει «μαυρομαλλούσα Σαπφώ, αγνή, γλυκογελούσα».
Λένε πως στη Μυτιλήνη είχε συγκεντρώσει γύρω της έναν αριθμό κοριτσιών αφιερωμένων στην Αφροδίτη και τα δίδασκε τραγούδι, μουσική και χορό. Τέτοια κορίτσια έρχονται σ’ αυτήν κι από άλλες πόλεις (Μίλητο, Φώκαια, Γύαρο). Τα άλλα ανήκουν στο θρύλο, όπως π.χ. ο ατυχής έρωτας της ποιήτριας, κοντής και άσχημης, προς τον ωραίο ναυτικό Φάωνα, που την έκαμε v’ αυτοκτονήσει πέφτοντας στη θάλασσα από τα απότομα βράχια του ακρωτηρίου της Λευκάδας, όπου υπήρχε ναός του Απόλλωνα Λευκά-τα (θρύλο που επανέλαβαν πολλοί ποιητές).
Και διαμάχη με το «σπαφικό πρόβλημα»;
Γράφεται ότι η διαμάχη μεταξύ των υποστηρικτών και των πολέμιων του ενός ή του άλλου θρύλου (όπως π.χ. του θρύλου για τις δήθεν σχέσεις με τις μαθήτριές της) έχει δημιουργήσει τη λεγόμενη «Sapphofrage» ή «σαπφικό πρόβλημα», γύρω από το οποίο συνεχίζεται πάντα η συζήτηση με πολλούς διανοούμενους και λογίους.
Οπωσδήποτε, πέρα από κάθε θρύλο, για την κατανόηση της ποίησης της Σαπφούς πρέπει v’ αναγνωριστεί η ένταση και η ποιότητα της αισθηματικής φλόγας που τη διαποτίζει και είναι απαραίτητο να δεχτούμε την απόλυτη πραγματικότητα του έρωτα, γενικά, ως βασικού στοιχείου της σαπφικής ψυχής.
Δεν πρέπει να λησμονούμε, ότι η Σαπφώ έγραψε στην αιολική διάλεκτο της Λέσβου και από τα 9 βιβλία, στα οποία κατά την ελληνιστική περίοδο χώριζαν τα ποιήματα της, σώζονται μόνο μια ολόκληρη ωδή και μερικές εκατοντάδες αποσπάσματα. Πολλά ποιήματα της Σαπφούς είναι βαθιά συγκινημένα από την παρουσία (ή την απουσία) τρυφερών κοριτσιών, που η ομορφιά τους λάμπει σαν τη σελήνη και σβήνει το φως των άλλων αστεριών. Η ποίηση αυτή διακρίνεται επίσης από έξοχες εικόνες της φύσης, αλλά και από μια ερωτική διάθεση προς τα εκλεπτυσμένα αντικείμενα, των οποίων η αναπόληση αποκαλύπτει την αγάπη προς την πολυετή μαλθακότητα.
«Ωραίο είναι εκείνο που αγαπιέται»!
Να πούμε εδώ, ότι η ομορφιά των αντικείμενων και της φύσης αξίζει συνήθως μόνο σαν βαθμός σύγκρισης για την ανθρώπινη ομορφιά: το ωραίο είναι, για τη Σαπφώ, εκείνο που αγαπιέται, είναι η εξωλογική αλλά απόλυτα ισχυρή εκλογή της καρδιάς. Οι περιφημότερες ωδές είναι η ωδή στην Αφροδίτη - προσευχή στη θεά του έρωτα, για να της προσφέρει την εύνοιά της και να την απαλλάξει από τις αγωνίες - και η ωδή στον έρωτα (έχουμε μίμησή της από τον Κάτουλλο) όπου η ψυχική αναταραχή που προκαλεί το πάθος περιγράφεται με την αποκάλυψη των φυσικών βασάνων που αποδίνονται με λιτή, δραματική ένταση.
Λέγεται πως στα τραγούδια για γάμους (τα «επιθαλάμια», που τα αγαπούσαν πολύ οι αρχαίοι), με λαϊκή προέλευση, οι τόνοι είναι λιγότερο έντονοι και κυριαρχεί η χάρη των παιχνιδιών, των συζητήσεων, των παραπόνων και των επαίνων. Παρόλα όμως αυτά τα γνωρίσματα μιας λαϊκής τέχνης, η Σαπφώ έχει και στα «επιθαλάμια» αποτυπώσει τη δική της σφραγίδα.
«Στα επιθαλάμια της Σαπφώς», παρατηρεί ο Άλμπιν Λέσκυ, «βλέπουμε καθαρά πως μια λαϊκή εθιμική ποίηση, με όλη την λουλουδισμένη φυσική φρεσκάδα της, την παίρνει μια μεγάλη ποιήτρια και την διαμορφώνει στην περιοχή της τέχνης της σε δημιουργήματα που αποκτούν ολοκληρωμένη μορφή, χωρίς να χάνουν την χάρη του είδους που μεγάλωσε σε λαϊκό περιβάλλον» (μετ. Αγ. Τσοπανάκη).
Τέλος, στην ποίηση της Σαπφούς, η ενότητα των μουσικών αξιών πραγματοποιείται χωρίς καμιά θεαματική υπερβολή και χωρίς ρητορικότητα, που να διαταράσσει το τραγούδι ή τη συγκίνηση εκείνου που το ξαναζεί. Τα άφθονα παπυρολογικά ευρήματα που πλάτυναν τον κύκλο της λυρικής ποίησης της Σαπφούς, μας κάνουν να δικαιολογούμε ολοένα πιο πολύ τον τιμητικό τίτλο που της είχαν δώσει οι αρχαίοι, καλώντας την «δέκατη Μούσα».



Είναι αλήθεια ότι οι καιροί και τα ήθη αλλάζουν. Από τις Μούσες και την Σαπφώ, που λάτρευαν κάποτε οι Έλληνες, σήμερα το τοπίο της ζωής και των συνηθειών μας έχει αλλάξει. Η Όλγα Φαρμάκη, για παράδειγμα, μια πανέμορφη και ταλαντούχος καλλιτέχνιδα και τηλεπαρουσιάστρια, φαίνεται ότι έχει τραβήξει καθολικά θα λέγαμε την προσοχή των σημερινών Ελλήνων και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι όλα τα φλας της δημοσιότητας πέφτουν επάνω της – σε κάθε κίνηση! Σε κάθε δημόσια εμφάνισή της η Ελληνίδα καλλιτέχνιδα, πέραν των άλλων, φροντίζει να δίνει και ένα ιδιαίτερο χρώμα στον ερωτισμό, όπως και η αρχαία μούσα Ερατώ!.. Μια σύγχρονη Ελληνίδα Μούσα, δηλαδή...