29/07/13 21:29 - Η υπό Ελλήνων προλείανση του εδάφους για την Έλευση του Θεού!...

 

Η υπό Ελλήνων προλείανση του εδάφους για την Έλευση του Θεού!... 

« … οι Έλληνες φιλόσοφοι της αρχαιότητας θεωρήθηκαν από τους επιγόνους τους μακρινοί πρόδρομοι και προάγγελοι του ερχομού του Χριστού στον κόσμο, αφού το νόημα της διδασκαλίας τους και το βαθύτερο φιλοσοφικό τους έργο οδήγησε και οδηγεί στη χριστιανική αποκάλυψη…» (Δρ Θεοχάρης Μιχ Προβατάκης, Διευθυντής Υπουργείου Πολιτισμού)

ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ ΣΙΒΥΛΛΩΝ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΡΟΦΗΤΩΝ ΣΕ ΝΑΟΥΣ  ΚΑΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ: ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ

Του Δρος κ. Θεοχάρη Μιχ. Προβατάκη
Διευθυντού Υπουργείου Πολιτισμού

Η πνευματική αχτινοβολία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων δεν έπαυσε διαχρονικά να επιδρά και να συγκινεί όχι μόνον εκείνους που ασχολήθηκαν με τη φιλοσοφία και τις καλές τέχνες, αλλά και χιλιάδες άλλους που ασχολήθηκαν είτε με τις εικαστικές και διακοσμητικές τέχνες, είτε ανήκαν στα ευρύτερα στρώματα των ορθοδόξων λαών. Ιδιαίτερα μάλιστα πολλοί από τους εκφραστές του κλασσικού αυτού μεγαλείου τόσο αγαπήθηκαν από τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς λογίους και τόσο τιμήθηκαν από το λαό ώστε εικονογραφήθηκαν ολόσωμοι μέσα σε δεκάδες ναούς και μοναστήρια της Ορθόδοξης Ανατολής1 ανάμεσα ή δίπλα σε προφήτες και μάρτυρες, σε αγίους και δικαίους, σε οσίους και αγγέλους της Εκκλησίας μας.
Και τούτο επειδή οι Έλληνες φιλόσοφοι της αρχαιότητας θεωρήθηκαν από τους επιγόνους τους μακρινοί πρόδρομοι και προάγγελοι του ερχομού του Χριστού στον κόσμο, αφού το νόημα της διδασκαλίας τους και το βαθύτερο φιλοσοφικό τους έργο οδήγησε και οδηγεί στη χριστιανική αποκάλυψη. Η αναφορά εξ άλλου του Χριστού στους Έλληνες όταν θέλησαν να τον ιδούν στην Παλαιστίνη λέγοντάς τους ότι, «ελήλυθεν η ώρα ίνα δοξασθεί ο Υιός του ανθρώπου», όπως η διαπορία των Ιουδαίων «μη εις την διασποράν των Ελλήνων μέλει πορεύεσθαι και διδάσκειν τους Έλληνας», σηματοδοτούν τη σχέση του Ελληνισμού και του Χριστιανισμού απόηχος της οποίας είναι και οι παραστάσεις Ελλήνων φιλοσόφων, Σιβυλλών και εθνικών ποιητών μέσα σε βυζαντινούς ναούς και μοναστήρια κατά τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους και παρά το έντονο θεοκρατικό χαρακτήρα που επικρατούσε τότε2.
Μακρά επιτόπια επιστημονική έρευνα που πραγματοποιήσαμε στον ευρύτερο ελληνικό χώρο και μάλιστα στο Άγιον Όρος, στην Κρήτη, στην Μακεδονία, στην Πελοπόννησο, στην Ήπειρο και στη Θεσσαλία και ακόμη στη Μικρά Ασία και κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, στην Παλαιστίνη, στη Βουλγαρία, στη Ρουμανία, στη Σερβία και στη Ρωσία, εντοπίσαμε, φωτογραφήσαμε και μελετήσαμε δεκάδες άγνωστες παραστάσεις αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων σε τοίχους καθολικών μοναστηριών, σε ενοριακούς ναούς και εξωκλήσια σε συνάρτηση με την παράσταση της Ρίζας του Ιεσσαί ή ανεξάρτητα από αυτή και οι οποίες προσετέθησαν στις ήδη γνωστές παρόμοιες εικονογραφικές συνθέσεις.
Εικονίζεται δηλ. η παράσταση της Ρίζας του Ιεσσαί σύμφωνα με τη μεταγενέστερη Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης του Διονυσίου του εκ Φουρνά3, όπου δεξιά και αριστερά του Ιεσσαί και κάτω από τους Προφήτες, «...παρίστανται οι σοφοί των Ελλήνων... βαστάζοντες τας ρήσεις των και βλέποντες άνω δεικνύουσι εις την γέννησιν του Χριστού». Και ακόμη στην περιγραφή του ο Διονύσιος4 συμπεριέλαβε εκτός από τους αρχαίους Έλληνες σοφούς που ομίλησαν περί της ένσαρκης οικονομίας του Χριστού, τον Θούλη βασιλιά της Αιγύπτου, τον Βαλαάμ εθνικό Προφήτη των Ιουδαίων5, και την Σιβύλλα προφήτιδα και ιέρεια του Απόλλωνα που συναντήσαμε σε όχι λίγα παραδείγματα. Προερχόμενη η Ρίζα του Ιεσσαί6 από το χωρίο του Προφήτη Ησαΐα, που αναγράφει: «Εξελεύσεται ράβδος εκ της Ρίζης Ιεσσαί της άνθος εκ της ρίζης αναβήσεται• και αναπαύσεται επ’ αυτόν πνεύμα του Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας» 7.
Θεωρήθηκε τόσο από τον Απολογητή Ιουστίνο και μάρτυρα8 όσο και από τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα9 ότι προφητεύει την έλευση του Χριστού στον κόσμο η οποία προετοιμάστηκε και από το πνευματικό και διδακτικό έργο των εικονιζομένων στους ναούς Ελλήνων φιλοσόφων τους οποίους και παρουσιάζουμε παρακάτω. Για παρόμοιες γλυπτές ή ζωγραφικές παραστάσεις αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων που μελετήσαμε προσεκτικά σε χώρες της δυτικής Ευρώπης, όπως π.χ. στο ναό της Αγίας Αικατερίνης στην Πίζα της Ιταλίας που είναι έργο Θωμά του Ακυϊνάτου, στο μοναστήρι Δομηνικανών Φλωρεντίας που είναι έργο του Ανδρέα Μποναγιούντο το 1355, το ξύλινο είδωλο του Αριστοτέλη που βρισκόταν σε χριστιανικό ναό της Μεσσήν της Σικελίας, στο Βατικανό οι πίνακες του Ραφαήλ όπου παριστάνεται η Σχολή των Αθηνών με όλους τους Έλληνες φιλοσόφους, το έργο του BRAMANTE –1514 που βρίσκεται στην πινακοθήκη BRERA του Μιλάνου, το έργο του CORREGIO –1534 που βρίσκεται στην πινακοθήκη της Πάρμας, το έργο του DAVIN –1825 που βρίσκεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το έργο του FENERBACH –1880 στο ίδιο Μουσείο που παριστάνει το Συμπόσιο του Πλάτωνα, οι ξυλόγλυπτες μορφές των Σωκράτη, Πλάτωνα, Πυθαγόρα και Αριστοτέλη που βρίσκονται σε καθίσματα χορού εκκλησίας στην πόλη ULM της Γερμανίας κ.α. δεν κάνουμε λόγο επειδή υπεκφεύγει της παρούσης επιστημονικής ανακοίνωσης.
Σε όλες τις περιπτώσεις εικονογραφίας φιλοσόφων σε καθολικά και Τράπεζες Μοναστηριών, σε ενοριακούς ιερούς ναούς και εξωκλήσια της Ορθόδοξης Ανατολής οι φιλόσοφοι παρίστανται όρθιοι με στολές βασιλέων, αρχόντων ή αξιωματούχων σε εξιδανικευμένη μορφή, εστραμμένοι ανάλογα ελαφρώς δεξιά ή αριστερά σύμφωνα πάντοτε με τη φορά και τη στάση των υπολοίπων. Στα κεφάλια τους φέρουν άλλοτε πολυτελή και με πλούσια διακόσμηση από πολύτιμες και ημιπολύτιμες πέτρες και μαργαριτάρια βασιλικά στέμματα, άλλοτε τα καλύπτουν με πολύχρωμα υφασμάτινα ιερά καλύμματα, σε άλλες περιπτώσεις είναι τελείως ασκεπείς, άλλοτε φέρουν χρυσά φωτοστέφανα με ή όχι βασιλικά στέμματα και άλλοτε φέρουν ποικίλους πίλους σε διάφορα σχέδια, μορφή και χρώματα. Σε μερικές περιπτώσεις η όλη τους μορφολογία και έκφραση υπενθυμίζουν εμφάνιση προφητών που οπωσδήποτε είναι διαφορετική από την ιερατική ή τη βασιλική οι οποίες και τονίζονται έκδηλα σε ικανό αριθμό περιπτώσεων.
Άλλοτε πάλι τα μυθικά πρόσωπα ή με μυθική χροιά περιβαλλόμενα, φέρουν την πλέον επίσημη στολή με βασιλικό λώρο που προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση και αίγλη όπως στην περίπτωση της Σιβύλλας όπως αυτή παριστάνεται στις Τράπεζες των Μονών Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους, Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Πετριτζονίτισσας Μπάσκοβο της Βουλγαρίας κ.α. Σε άλλες περιπτώσεις οι Έλληνες φιλόσοφοι όπως ο Αριστοτέλης στη Μονή Βατοπεδίου του Αγίου Όρους φέρει μοναχικό τριβώνιο εζωσμένο και πλούσιοιμάτιο που πορπώνεται μπροστά στο στήθος. Άλλοι πάλι φέρουν ιμάτιο και μανδύα με πλούσια συνήθως διακόσμηση ενώ οι Σιβύλλες φορούν πολύχρωμο ποδήρη χιτώνα με χρυσές διακοσμημένες ταινίες και ιμάτιο με χρυσή παρυφή, χωρίς να λείπει όπως ήδη σημειώθηκε και ο βασιλικός λώρος. Όλοι κρατούν ανοικτά ειλητάρια περιλαμβάνοντα κείμενα αναφερόμενα στο δόγμα της ένσαρκης οικονομίας του Χριστού ή άλλες σχετικές ρήσεις που αποδίδονται στα εικονιζόμενα πρόσωπα και ιδιαίτερα εκείνες που κάνουν λόγο για τη σάρκωση και το έργο του Υιού και Λόγου του Θεού. Τέλος φέρουν υψηλά ή χαμηλά, απλά ή διακοσμημένα με ποικίλη διακόσμηση υποδήματα διαφόρων χρωματισμών και αποχρώσεων. Όσον αφορά τη μορφολογία των προσώπων τους, την ηλικία, την κόμη ή τη γενειάδα τους, αυτοί παριστάνονται με πλούσιες συνήθως κόμες, γέροντες, μεσήλικες ή νεώτεροι, κοντογένηδες, μεγαλογένηδες ή ολιγογένηδες, οξυγένηδες, αρχιγένηδες ή φαλακρίζοντες, στρογγυλογένηδες, σγουροδιχαλογένηδες ή μαυροδιχαλογένηδες ή ασπρογένηδες και τέλος σιμογένηδες, σγουροκέφαλοι ή σγουρακίζοντες.
Σύντομη επισκόπηση στις σωζώμενες σήμερα κατά χρονολογική σειρά παραστάσεις αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, Σιβυλλών και εθνικών προφητών σε ναούς και μοναστήρια της Ορθόδοξης Ανατολής βεβαιώνει ότι οι περισσότεροι από αυτούς που εικονογραφήθηκαν σε καθολικά ή Τράπεζες μοναστηριών, σε ενοριακούς ναούς ή εξωκλήσια έχουν ως ακολούθως:
1. Στο εξωκλήσι του Αγίου Γρωγίου του Πλατανίτη Βιάννου Ηρακλείου Κρήτης που ανήκει στο 1401 μ.Χ. εικονίζονται στην παράσταση της Ρίζας του Ιεσσαί τέσσερις Έλληνες φιλόσοφοι, όπως τουλάχιστον μπορέσαμε να διακρίνουμε επειδή ο ζωγραφικός διάκοσμος του ναΐσκου δεν έχει μέχρι σήμερα 2002 αποκατασταθεί, μεταξύ των οποίων διακρίνονται ο Σόλων και ο Πλούταρχος να κρατούν ανοικτά ειλητάρια με κείμενα όπως και οι άλλοι παριστάμενοι φιλόσοφοι. Πρόκειται για τις παλαιότερες παραστάσεις Ελλήνων φιλοσόφων που εντοπίσαμε, φωτογραφήσαμε και μελετήσαμε σε χώρες της Ορθόδοξης Ανατολής. Ανοικτά ειλητάρια με επιμελημένη γραφή κρατούν και οι άλλοι αδιάγνωστοι Έλληνες φιλόσοφοι της Αρχαίας Ελλάδας10.
2. Σε ναό της Ρουμανίας και μάλιστα στο NORONET της Μολδαυΐας που κτίστηκε το 1488 και ανακαινίστηκε το 1550 απεικονίστηκαν οι αρχαιο-Έλληνες φιλόσοφοι Πυθαγόρας, Σόλωνας, Σωκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης και Πλούταρχος11. Κρατούν ανοικτά ειλητάρια με κείμενα στη Ρουμανική γλώσσα.
3. Σε ναό του HUMOR της Βουκοβίνας Ρουμανίας που κτίστηκε το 1530, παρίσταται στο νάρθηκα η Ρίζα του Ιεσσαί όπου και εικονίστηκαν επτά Έλληνες φιλόσοφοι διατεταγμένοι σε κάθετη ταινία. Η τοιχογραφία σήμερα είναι σχεδόν κατεστραμένη12.
4. Στην Τράπεζα της Μονής Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους που κτίστηκε το 1512 και τοιχογραφήθηκε πιθανώτατα το 1536 απεικονίστηκαν στο νότιο τοίχο και σε εικονογραφική σύνθεση της Ρίζας του Ιεσσαί οι φιλόσοφοι Σωκράτης, Πυθαγόρας, Αιαλία (πιθανώς Αιθαλίδης που είναι μυθικό πρόσωπο της ελληνικής αρχαιότητας, υιός του Ερμή και της Ευπολεμείας και έλαβε μέρος στην αργοναυτική εκστρατεία ως κήρυκας), Σόλων, Κλεάνθης, Φίλων, Όμηρος, Αριστοτέλης, Γαληνός, Σιβύλλα, Πλάτων και Πλούταρχος. Όλοι τους κρατούν ανοικτά ειλητάρια με κείμενα στην Ελληνική γλώσσα13. Προβλήματα που προκύπτουν από προέλευση κειμένων, ερμηνεία ή σύγκριση αυτών με τις πηγές δεν άπτονται της παρούσης εργασίας η οποία αναφέρεται μόνο στις ποικιλόμορφες απεικονίσεις του.
5. Σε ναό της VATRA Μολδαυίας του 1536 απεικονίστηκαν οι φιλόσοφοι Αριστοτέλης, Αστακοέ, Πλάτωνας και Σεβύλλη14. Μορφολογικά απέχουν από όλες τις άλλες γνωστές παραστάσεις φιλοσόφων αφού έχουν δημιουργηθεί με αχαλίνωτη φαντασία τόσο στα πρόσωπα όσο και στην ενδυμασία.
6. Στον καθεδρικό ναό του Κρεμλίνου τιμώμενο στο όνομα των Αγίων Αποστόλων, απεικονίστηκαν στους τοίχους το 1547-1541 ο Βιργίλιος και η Σεβύλλα και το 1564 ο Πλούταρχος και ο Θουκυδίδης σε τόξο του ναού. Οι παραστάσεις έχουν υποστεί από την υγρασία εκτεταμένες φθορές. Παράλληλα κατά τον 16ο αι. Απεικονίστηκαν χαρακτικά στις δύο θύρες του ναού είκοσι συνθέσεις από τις οποίες οι οκτώ αφορούν Έλληνες φιλοσόφους οι οποίοι εικονίστηκαν με πολύτιμες στολές βυζαντινών αρχόντων και βασιλικά στέμματα. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η Σεβύλλα η οποία φέρει βασιλικό λώρο και βασιλικό στέμμα. Έχει ανοικτά τα χέρια της δεόμενη ενώ από τον αριστερό ώμο κατέρχεται ανοικτό ειλητάριο με κείμενο σε σλαυική γλώσσα. Δεξιά της και πάνω από μεγαλόπρεπο κτίσμα εικονίζεται με ένταυρο φωτοστέφανο ο Χριστός, να φέρει χιτώνα και ανεμιζόμενο ιμάτιο ευλογώντας τη δεόμενη Σιβύλλα16.
7. Στο νάρθηκα της μονής του Αγίου Νικολάου του Σπανού στο νησί Ιωαννίνων όπου η μονή Φιλανθρωπινών εικονογραφήθηκαν το 1560 επτά αρχαιο-Έλληνες φιλόσοφοι που είναι οι Πλάτων, Απολλώνιος, Σόλων, Αριστοτέλης, Πλούταρχος, Χίλων και Θουκυδίδης.
8. Στο νάρθηκα του καθολικού της Μονής SUCEAVA Ρουμανίας που κτίστηκε το 1570, απεικονίστηκαν προσωπογραφίες αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων σε δύο κάθετες ταινίες οι οποίες και απαρτίζουν την Ρίζα του Ιεσσαί, ενώ σε ναό της SUCEVITA της Βουκοβίνας Ρουμανίας του 1595 απεικονίστηκαν στο νάρθηκα οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι Σόλων, Πυθαγόρας, Πλάτων, Σωκράτης, Πλούταρχος και Αριστοτέλης με εξεζητημένη πολυτέλεια στην ενδυμασία όπου παρατηρούνται υπερβολικά κεντήματα και επιράμματα.
9. Στο δυτικό τοίχο του Καθολικού της Μονής Ζωοδόχου Πηγής της αποκαλουμένης Γόλας = φαλακρής Λακωνίας Πελοποννήσου, που απέχει 5 χιλ. από την κωμόπολη Γοράνους Σπάρτης, εικονογραφήθηκαν το 1632 στην εσωτερική πρόσοψη της δυτικής πλευράς του νάρθηκα και μάλιστα στην πάνω από τις τρεις ζωγραφικές ζώνες εννέα (9) Έλληνες φιλόσοφοι που είναι οι Σόλων, Θουκυδίδης, Πλούταρχος, Σεβύλλα η σοφή, Αριστοτέλης, Πλάτων, Χίλων και Όμηρος. Εικονίζονται με μανδύες που έχουν χρυσές παρυφές, ζωηρά βλέμματα, γέροντες ή νεώτεροι, βουρλογιέννηδες ή δολιχογένηδες να κρατούν ανοικτά ειλητάρια με κείμενα στην ελληνική γλώσσα. Είναι έργα του Δημητρίου Κακαβά όπως βεβαιώνει σχετική επιγραφή. Από τους εννέα Έλληνες φιλοσόφους που εικονογραφήθηκαν αρχικά σήμερα σώζονται οι οκτώ (8).
10. Στην Τράπεζα της Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Πετριτζονίτισσας Μπάσκοβο, τριάντα χιλιόμετρα νότια της Φιλιπούπολης Βουλγαρίας, που ανοικοδομήθηκε το 1604 στο όνομα της Αγίας Τριάδας, ανακαινίστηκε το 1623 και ιστορήθηκε το 1643 μ.Χ. εικονογραφήθηκαν στην παράσταση της Ρίζας του Ιεσσαί και κάτω ακριβώς από τους Προφήτες ολόσωμοι και όρθιοι 12 Έλληνες αρχαίοι φιλόσοφοι που είναι από δεξιά οι Αριστοφάνης, Δωνέριστος δηλ. ο Πυθαγόρας, Διογένης, Άρκηλος δηλ. ο Φίλων, Κλεάνθης και Σωκράτης. Από αριστερά εικονογραφήθηκαν οι Ωκύαρος δηλ. ο Όμηρος, Αριστοτέλης, Γαληνός, Σεβύλλα, Πλάτων και Πλούταρχος. Εικονίζονται μεγαλόπρεπα με εμφάνιση αρχόντων βασιλέων ή Προφητών, φέρουν πολύχρωμους χειριδωτούς χιτώνες με κεντητά επιμάνικα και χρυσές με χρωματιστά λουλούδια παρυφές. Στα κεφάλια τους φέρουν πολυτελή στέμματα με διακόσμηση και κρατούν μεγάλα ανοικτά ειλητάρια με ελληνικά κείμενα.
11. Στον ενοριακό ναό του Αγίου Αθανασίου Τάρνοβο Βουλγαρίας, που κτίστηκε το 1639, εικονογραφήθηκαν τρεις Έλληνες φιλόσοφοι οι οποίοι είναι οι Σωκράτης, Πλάτων και Όμηρος.
12. Στον ναό του Αγίου Δημητρίου Χρυσάφων Λακωνίας, που είναι ενοριακός ναός εικονογραφήθηκαν το 1641 στον δυτικό τοίχο εσωτερικά τέσσερεις αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι οι οποίοι είναι ο Αριστοτέλης, ο Πυθαγόρας, ο Πλάτων και ο Λουκιανός. Και ακόμη παραστάθηκαν ο μάντης και εθνικός προφήτης των Ιουδαίων Βαλαάμ17 και τέσσερις (4) Σιβύλλες με τις επωνυμίες Ερυθραία, Δελφίς η Πυθία προφανώς, Χαλδαία και Ελλησποντία, έργα του αγιογράφου Μανουήλ. Οι συνθέσεις προκαλούν ιδιαίτερη εντύπωση και μάλιστα ο εθνικός προφήτης Βαλαάμ και οι τέσσερις Σιβύλλες που το όνομά τους Σιβύλλα σήμαινε τη βούληση του Θεού. Κάθε Σιβύλλα καταλαμβάνονταν από νευρικές παθήσεις και από ταραχές έκστασης θεωρούμενη θύμα της ενέργειας του Απόλλωνα, η οποία κλονίζοντας το σώμα της και διαταράσσοντας τα όργανά της εφώτιζε το πνεύμα της με θείες εκλάμψεις18.
13. Στο ARBANASSI, μοναστήρι της Βουλγαρίας, και μάλιστα στο βόρειο τοίχο του καθολικού, που κτίστηκε το 1641 και τιμάται στη Γέννηση του Χριστού, εικονογραφήθηκαν δώδεκα (12) αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι στη γνωστή παράσταση της Ρίζας του Ιεσσαί που είναι από δεξιά οι Όμηρος, Αριστοτέλης, Γαληνός, Σιβύλλα, Πλάτων, Πλούταρχος, και από αριστερά του Ιεσσαί οι Λισίτης δηλ. ο Κλεάνθης, ACTACOP δηλ. ο Φίλων, Σόλων, Ζηαλίτης δηλ. ίσως ο Αιθαλίτης όπως γράφει η Μυρτάλη Αχειμάστου – Ποταμιάνου ή η Αιαλήα όπως σημειώνει ο Κ. Σπετσιέρης, Πυθαγόρας και Σωκράτης. Παρίστανται μεγαλοπρεπείς χρυσές παρυφές, κρατούν μεγάλα ανοικτά ειλητάρια με ελληνικά κείμενα στην ελληνική γλώσσα και έχουν στην κεφαλή τους σχεδόν όλοι βασιλικά στέμματα και χρυσά φωτοστέφανα. Σημειώνεται ότι είναι η μόνη παράσταση αρχαίων Ελλήνων σοφών που φέρουν φωτοστέφανα και μάλιστα χρυσά. Το λάθος των τριών αναγραφομένων ονομάτων οφείλεται ή στην κακή ενθύμηση των αγιογράφων ή στην εσφαλμένη αναγραφή των σημειώσεών τους ή σε άλλους λόγους που δεν μπορούν πρόχειρα να εκτιμηθούν. Η σωστή αναγραφή γίνεται από τη συγκριτική μελέτη των κειμένων των ειληταρίων με άλλες παρεμφερείς παραστάσεις άλλων ναών όπου εικονίζονται οι αυτοί φιλόσοφοι με τα αυτά κείμενα στα ειλητάριά τους.
14. Στην Παλαιστίνη, σε καθολικό της Μονής Τιμίου Σταυρού από τους εικονογραφημένους φιλοσόφους στον δυτικό τοίχο σώζεται μόνο ο Σολομών με την επιγραφή «ο σοφός Σολομών». Οι άλλοι φιλόσοφοι που υπήρχαν εκεί, όπως βεβαιώνουν διάφοροι ιστορικοί, σε ανακαίνιση του ναού κατεστράφησαν.
15. Σε παρεκκλήσι της Παναγίας της Πορταΐτισσας της Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους σώζονται από το 1744 παραστάσεις επτά αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων οι οποίοι είναι οι Σόλων ο Αθηναίος, Χύλ ο φιλόλογος, Πλάτων, Αριστοτέλης ο σοφός, Σοφοκλής, Θουκιδίδης και Πλούταρχος. Είναι ημίτομοι και δημιουργήθηκαν σε εσωράχια τόξων στον πρόναο του Παρεκκλησίου.
16. Στον ναό του Προφήτη Ηλία της πόλης Σιάτιστας της Μακεδονίας και μάλιστα στη μεσημβρινή πλευρά του γυναικωνίτη κάτω ακριβώς από τις εικονογραφικές συνθέσεις των προφητών ιστορήθηκαν το 1744 μ.Χ. έξι (6) σοφοί της αρχαιότητας με τις επιγραφές ο σοφός Σόλων, ο σοφός Πλούταρχος, ο σοφός Πλάτων, ο σοφός Αριστοτέλης, ο σοφός Θουκυδίδης και η σοφή Σιβύλλα.
17. Στο καθολικό της μονής Βελλάς της Ηπείρου που κτίστηκε περί τον 11ον αιώνα υπάρχει σε μεταστενέστερη εικονογράφηση 17ος αι. η απεικόνιση τεσσάρων φιλοσόφων της αρχαιότητας και αυτοί είναι οι Αριστοτέλης, Πλάτων, Σόλων και Πλούταρχος και ο εθνικός προφήτης των Ιουδαίων Βαλαάλ που έχουν εικονογραφηθεί στο κάτω διάζωμα των απολήξεων των αψίδων δεξιά του νάρθηκα. Ο Βαλαάλ μάλιστα καθήμενος επί όνου οδηγείται προς τον Βαλάκ και όταν, όπως λένε οι πηγές, αναχαιτίσθηκε υπό αγγέλου η όνος παρά το ότι ο Προφήτης τον κτυπούσε να προχωρήσει, σταμάτησε διαμαρτυρόμενη κατ’ αυτού. Βλέποντας δε συγχρόνως και τον άγγελον προς τον οποίον ομολόγησε ότι αμάρτησε επειδή μετέβαινε στον Βαλάκ με πρόθεση να καταρασθεί τους Ισραηλίτες και να λάβει τα υποσχεμένα δώρα «διηνοίγησαν οι οφθαλμοί αυτοί» και «είδε» την αλήθεια.
18. Στον ναό του Αγίου Γεωργίου Νεγάδων Ζαγορίου Ηπείρου που ανοικοδομήθηκε και ιστορήθηκε το 1792, στο αριστερό κλίτος και μάλιστα στις πλάγιες επιφάνειες του τέταρτου από το ιερό Βήμα παραθύρου εικονογραφήθησαν οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι Αριστοτέλης και Πλούταρχος με πλούσιες γενειάδες και έκφραση τοπικών αρχόντων, γεγονός που επιβεβαιώνει τόσο η αμφίεση όσο ο ιδιόμορφος πίλος και τα τοπικής δημιουργίας υποδήματα τόσο στο σχήμα όσο και στους χρωματισμούς.
19. Στο CENUNENI της Βλαχίας μέσα σε ναό εικονογραφήθηκαν το 1809 16 αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, μεταξύ των οποίων διακρίνονται ο Πλάτωνας, ο Διογένης και η Σιβύλλα η Φρυγική.
20. Στο πρόστωο της εισόδου της μεγάλης Μονής του Βατοπεδίου του Αγίου Όρους εικονογραφήθηκαν το 1858 έξι Έλληνες αρχαίοι φιλόσοφοι που είναι οι Αριστοτέλης, Θούλης, Σοφοκλής, Απόλλων, Πλάτων και η Σιβύλλα. Διατηρούνται σε άριστη κατάσταση και προφανώς οι ονομασίες δόθηκαν από τις πληροφορίες που δίδει ο Διονύσιος ο εκ Φουρνά στο έργο του «Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης».
Περαίνοντας τη σύντομη εισήγησή μου περί των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, Σιβυλλών και εθνικών προφητών των Ιουδαίων όπως αυτοί εικονίστηκαν σε ναούς και μοναστήρια της Ορθόδοξης Ανατολής σημειώνουμε ότι είχαμε και άλλους ναούς στον ευρύτερο ορθόδοξο χώρο όπου είχαν εικονογραφηθεί Έλληνες φιλόσοφοι, όπως π.χ. στο καθολικό του Σουλού Μοναστήρι στην Κωνσταντινούπολη που κατείχαν οι Αρμένιοι. Ατυχώς όμως πυρκαϊά κατέστρεψε τελείως το καθολικό και επομένως και τις παραστάσεις των Ελλήνων σοφών.
Ύστερα από τα παραπάνω που με συντομία παρουσιάσαμε γεννάται το ερώτημα: Μήπως οι παραστάσεις φιλοσόφων της Ελληνικής Αρχαιότητας που βρίσκουμε εικονογραφημένους μέσα σε ναούς και μοναστήρια της Ορθόδοξης Ανατολής είχαν σαν κίνητρο την υπεύθυνη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας γύρω από τις σχέσεις Ελληνισμού και Χριστιανισμού, ή μήπως το φαινόμενο οφείλεται στη μελέτη των συγγραμμάτων της αρχαιότητας από τους Βυζαντινούς και τους μετέπειτα Έλληνες της Τουρκοκρατίας, όπου –όπως είναι γνωστό- πολλοί αναζητούσαν νοήματα υψηλής θρησκευτικότητας;
Την ερμηνεία του φαινομένου πρέπει νομίζω να την αναζητήσουμε ή στο περιεχόμενο των ειληταρίων που προέρχεται από τις ρήσεις και τη διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και αναφέρεται στην ενσάρκωση του Υιού και Λόγου του Θεού, ή στη στενή σχέση των δημιουργών ζωγράφων με τη λαϊκή φιλολογία και μάλιστα τη μελέτη από το πρωτότυπο κείμενο ή τις μεταφράσεις του φιλοσοφικών έργων των αρχαίων χρόνων και που η διάδοσή τους κατά τους χρόνους της σκλαβιάς ήταν μεγάλη.
Γνωστή εξ άλλου από τις πηγές και τα συγγράμματα των Ελλήνων Πατέρων είναι η σχέση Ελληνισμού και Χριστιανισμού με την οποία γίνεται ρητή μνεία στους Ευαγγελιστές και τον Παύλο που γνώριζε τους κλασσικούς και κυρίως τον Διογένη, τον Απολλωνιάτη, τον Πλάτωνα, τον στωϊκό Κλεάνθη, τον αστρονόμο Άρατο, τον Σολέα κ.ά. Η αντίληψη ότι οι μεγάλοι Έλληνες φιλόσοφοι αντιτάχτηκαν κατά του ειδωλολατρικού πολυθεϊσμού και αγωνίστηκαν να καθοριστεί η έννοια του Θεού συνεχίστηκε όχι μόνο στην εποχή των απολογητών και τους χρόνους των διωγμών αλλά και σ’ όλους τους μεταγενέστερους αιώνες.
Γνώρισμα επομένως επιλογής των Ελλήνων φιλοσόφων της αρχαιότητας να εικονογραφηθούν σε τοίχους ναών ήταν το βαθύτερο νόημα της διδασκαλίας τους και που αναφέρονταν στην ενσάρκωση του Χριστού στον κόσμο. Οι ζωγράφοι δηλ. γνώριζαν επακριβώς την αγαθή πρόθεση των αρχαίων φιλοσόφων και την περί μονοθεΐας αντίληψή τους και γι’ αυτό η προτίμησή τους να τους παραστήσουν στον ευρύτερο ορθόδοξο χώρο υπήρξε συνεχής και σε γενικά πλαίσια, αφού έχουμε να παρουσιάσουμε πλειάδα παραδειγμάτων και περιπτώσεων. Εξ άλλου, στην επιλογή αυτή συνετέλεσε και η μαρτυρία του Ιουστίνου που εβεβαίωνε ότι «και οι μετά λόγου βιώσαντες χριστιανοί εισίν, κάν άθεοι ενομίσθησαν οίον εν Έλλησι Σωκράτης και Ηράκλειτος και οι όμοιοι αυτοίς. Γι’ αυτό ακριβώς εικονογραφήθησαν κοντά στους προφήτες εκτός από τον Αριστοτέλη οι μεγάλοι ιδεοκράτες και μονοθεϊστές Σωκράτης, Πυθαγόρας, Πλάτωνας, Πλούταρχος και ακόμη ο Όμηρος, αφού η ποίησή του κατά τον Μέγα Βασίλειο «αρετής εστίν έπαινος», και ακόμη και αυτός ο Σόλωνας ως κήρυκας και νομοθέτης της δικαιοσύνης.
Τα καθόλου αυτά βουβά στοιχεία μας επιτρέπουν να πούμε συμπερασματικά ότι οι πολλές παραστάσεις αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων σε ναούς και μοναστήρια της ορθόδοξης Ανατολής είναι συμβολική. Δεν επεδίωξαν δηλ. οι ζωγράφοι να παρουσιάσουν τους φιλοσόφους με αντικειμενικά σωματικά χαρακτηριστικά, αλλά όπως οι ίδιοι τους αισθανόταν σύμφωνα με τη διδασκαλία τους. Γι’ αυτό και οι παραστάσεις δεν αποδίδουν τις ιδιαιτερότητες της μορφής του σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες και πληροφορίες που έχουμε, αλλά τους παρουσιάζουν ως στοχαστές, δημιουργούς και πνευματοδότες που επέδρασαν στη διαμόρφωση του δυτικού πολιτισμού όσο κανένας άλλος από τους κορυφαίους της ελληνικής διανόησης. Περιττόν μάλιστα να υπενθυμίσουμε ότι και η φιλοσοφική σκέψη του ελληνισμού κατά τους χρόνους της σκλαβιάς ήταν σκέψη αριστοτελική, γιατί στα έργα του Αριστοτέλη έβρισκαν απάντηση στα προβλήματα και τα αιτήματα οι σκλαβωμένοι Έλληνες κι εκείνος έδιδε τα πρώτα εθίσματα στα νέα πνευματικά τους φτερουγίσματα. Γι’ αυτό τους παρουσιάζουν ως αξιωματούχους, ως άρχοντες, ως βασιλείς, υπενθυμίζοντας ελληνική έκφραση, διδακτική στάση και ιερατική ευλάβεια. Και ακόμη εκφράζουν απλοϊκή απόδοση ετοίμων προτύπων όπως στη Μονή Βελάς ή κοσμικότητα και αγάπη προς τη ζωή όπως στους Νεγάδες Ζαγορίου ή τους αποδίδουν ως αγίους με φωτοστέφανα στη μονή ARBANASSI Βουλγαρίας.
Όλα τα παραπάνω, τέλος, που με συντομία παρουσίασα συνθέτουν το νήμα μελέτης των Ελλήνων φιλοσόφων της αρχαιότητας, εκφράζουν το σχεδόν ενιαίο της διδασκαλίας τους ως προς την ένσαρκη οικονομία του Υιού και Λόγου του Θεού, σηματοδοτούν τη μονοθεΐα, και μαρτυρούν την ύπαρξη μιας κάθετης γνωριμίας μαζί τους που περνά μέσα από το Βυζάντιο, περνά τα χρόνια της δουλείας και φθάνει στον σύγχρονο ελληνισμό. Και ακόμη ανασκευάζουν την αντίληψη ότι τάχα ο Ελληνισμός γνώρισε τους αρχαίους από τη Δύση ή έστω από άλλα χριστιανικά κράτη όπως τη Ρουμανία ή τη Ρωσία ή τη Γιουγκοσλαβία ή τη Βουλγαρία, αφού η αρχαιότερη παράσταση φιλοσόφων μέσα σε ναό βρίσκεται από όσα γνωρίζουμε στον τοιχογραφημένο ναό του Αγίου Γεωργίου του Πλατανίτη στην Βιάννο Ηρακλείου Κρήτης. Είναι η παλαιότερη που σώζεται και ανήκει στο 1401 μ.Χ. την οποία μάλιστα πρόσφατα επισημάναμε.
Η συνέχεια επομένως της Ελληνικής σκέψης που έγινε κάθετα γνωστή στον Ελληνισμό ξεκίνησε από την αρχαία Ελλάδα, πέρασε μέσα από το Βυζάντιο, ήταν γνωστή στα χρόνια της σκλαβιάς και έφθασε στον νεώτερο Ελληνισμό προσδιορίζοντας τη σκέψη και τα ιδανικά του έθνους, τροφοδοτώντας συγχρόνως τον αγώνα για μία άνιση πάλη που οδηγεί στην εθνική μας αυτογνωσία, την ειρήνη, την ανεξαρτησία και την ελευθερία.

Δρ. Θεοχάρης Μιχ. Προβατάκης
Διευθυντής Υπουργείου Πολιτισμού

 

Υποσημειώσεις:
1. Περί των εικονογραφικών συνθέσεων Ελλήνων φιλοσόφων σε βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς ναούς και μοναστήρια όπως και παρόμοιες των νεωτέρων χρόνων, βλέπε: ΘΕΟΧ. ΠΡΟΒΑΤΑΚΗ «Η ζωγραφική παράδοση στην παράσταση του Αριστοτέλη σε βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς ναούς και μοναστήρια στο Βαλκανικό χώρο», Πρακτικά Β’ Πανελληνίου Συμποσίου, 16-18 Οκτωβρ. 1987, Θεσσαλονίκη 1989, σ. 234 κ.εξ., G. MILLET “Monnoyment de l’ Athos I les peintures”, Paris 1927, πίν. 151, 3. Κ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ «Άθως: Θέματα αρχαιολογίας και Τέχνης», Αθήναι 1963, σ. 149, πίν. 30, εικ. Α’. ΘΩΜΑ ΠΡΟΒΑΤΑΚΗ «Το Άγιον Όρος, σύντομη ιστορία του Άθω και σκιαγραφία των μνημείων», Θεσσαλονίκη 1983, σ. 34 κ.εξ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΠΕΤΣΙΕΡΗ «Εικόνες Ελλήνων Φιλοσόφων εις Εκκλησίας», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, περίοδος Β’, τ. ΙΔ’ Αθήναι 1963-1964, σ. 386-458. A. GRABAR “La peinture religieuse en Bulgarie”, II, Album, PARIS 1928, πίν. LIII. ΜΥΡΤΑΛΗ ΑΧΕΙΜΑΣΤΟΥ – ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ «Το πρόβλημα μιας μορφής Έλληνος φιλοσόφου» - πίν. 25-26, εν Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, περίοδος Δ’, τ. στ’ 1970-1972, Αθήναι 1972. MILLET G. PARGOIRE J., PETIT. “Recueil des incriphos chretinnes de l’ Athos” I, PARTIE, PARIS 1904, σ. 83. Β. ΣΚΟΡΔΙΛΗ «Σημειώματα περί της Μονής Μπατσκόβου, εν Στενημάχω», «Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος», τ. 3ος, Αθήναι 1899, σ. 254-258. ΜΥΡΤΙΔΟΥ Κ. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΟΥ «Περί της Μονής της Κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου της Πετριτσονιτίσσης», «Θρακικά», τ. 7ος, Αθήναι 1936. Σ. ΚΟΥΓΕΑ «Εντυπώσεις εκ Ρουμανίας Α’ Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών». «Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος» 1925, σ. 520-521. J. STEFANESCU “L’ Evolution de la peinture religieuse en Bucovine et en Moldavie depuis origines juscu’ au XIX siecle Album”, PARIS LIB. GENTHNER 1928, πίνακες LXVI, 2, LXXXVIII, 3. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ «L’ Evolution de la peinture religieuse en Bucovine en en Moldavie Album”, PARIS GEUTHNER, 1928, σ. 33. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ «Contribution a l’ etude des peintures murales valagues”, PARIS 1928, σ. 57. A. GRABAR “La peinture religieuse en Bulgarie texte”, PARIS 1928, σ. 107. Αρχιμ. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ «Η Ιερά Μονή Σταυρού και η εν αυτή Θεολογική Σχολή», περιοδ. «Νέα Σιών», έτος Β’, τεύχος Ε’, Σεπτέμβριος – Οκτώβριος, Ιεροσόλυμα 1905, σ. 646-647, 651-653, 762. Δ. ΤΑΚΟΥ «Παλαιστίνη: Οδηγός Προσκυνητών» Αθήναι 1896, σ. 121. G. NANRIS “Contribution a l’ etude de la peintue murale de Lavra” στο “Le milsmaire du Mont Athos”, VENEZIA 1964, τ. ΙΙ, σ. 267 κ.ε. Ν.Α. BEES “Darstel lungen altheidnscher denker und autoren in der kirchenmalerei des morenlandes”, Bulletin de l’ Academie Roumaine, Section historige, XI 1924, HEFT I, σ. Ι κ.εξ. Α. VON PREMERSTEIN “Griechisch – Heidnische weise als verkunder christicher lehre in Mandschriftein, und kirchenmalereien”, στο FESTSCHRIFT DER NATIONALBIBLIOTHEK HN WIEN, HERGB. ZUR FEIER DES 200, JAHRIGEN BESTEHENS DES GEBAUDES, WIEN 1926, σ. 647 κ. εξ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΝΙΑΡΧΟΥ «Παραστάσεις αρχαίων Ελλήνων σοφών στη Βυζαντινή εικονογραφία», περιοδ. «Διδαχή» της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, έτος ΛΒ’, Καλαμάτα Νοέμβριος 1978, τεύχος 348, σ. 157-162. Κ. ΒΛΑΧΟΥ, ιεροδιακόνου «Η Χερσόνησος του Αγίου Όρους», Βόλος 1903, σ. 256-257. ΓΕΡΑΚΙΝΑΣ ΜΥΛΩΝΑ «Παραστάσεις του Αριστοτέλη στη Νεοελληνική τέχνη», «Μακεδονικά», τ. ΚΗ’, Θεσσαλονίκη 1992 και ανάτυπο. ΤΗΣ ΙΔΙΑΣ «Η παράσταση των φιλοσόφων στον Άγιο Νικόλαο Τσαρίτσαντ», Ανακοίνωση στο ΣΤ’ Συνέδριο, «Ο Όλυμπος στους αιώνες», Ελασσώνα 25-27 Σεπτεμβρίου 1992 Πολυγραφημένη. ΘΕΟΧΑΡΗ ΠΡΟΒΑΤΑΚΗ «Το Άγιον Όρος: ιστορία – τέχνη – παράδοση», Αθήναι 1986, σ. 136. ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΑΛΙΜΠΡΑΝΤΗ «Αι παραστάσεις Μεταμορφώσεως κα’ Ρίζης του Ιεσσαί επί χρυσοκεντήτων αμφίων Μονής Λειμώνος Λέσβου», Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών τ. 7, τευχ. Ι 1974, 134.

1. KACHALOVA – N. MAVASONA – L. SHCHENNIKOVA “The annuvciation cathedral of the Moscow Kremlin”, Μόσχα 1990, πίν. 98, 102, 103, 104, 217, 218, 219 και 221.
2. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΝΙΑΡΧΟΥ, ό.π. σ. 152.
3. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ, Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης, έκδοση Α. Παπαδοπούλου – Κεραμέως, εν Πετρουπόλει 1909, σ. 82
4. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ, ό.π., σ. 84
5. Αριθμοί 22, 24, 31, 8. Β’ Πέτρου 2, 15. Ιούδα ΙΙ. Αποκάλυψη 2, 14
6. Βλέπε περισσότερα, G. MILLET, Monuments de l’ Athos I. Les Peintures, PARIS 1927, πίν. 153. Κ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ Άθως, Αθήναι 1963, σ. 149, πίν. 30, εικ. Α’
7. ΗΣΑΪΑΣ, ΙΑ, Ι.
8. ΙΟΥΣΤΙΝΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΟΣ, Διάλογος προς Τρύφωνα 2, 37
9. ΚΛΗΜΕΝΤΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΑ, Στρωματείς V, 6 και 36.
10. Ο αριθμός των εικονιζομένων Ελλήνων φιλοσόφων, Σιβυλλών και εθνικών προφητών δεν είναι ο αυτός σε όλους τους ναούς των ορθοδόξων χωρών που παρουσιάζουμε. Άλλοτε εικονίζονται 4, άλλοτε 6, άλλοτε 8 και άλλοτε 12.
11. Σ. ΚΟΥΓΕΑ, όπ.π., σ. 520-521. Κ. ΣΠΕΤΣΙΕΡΗ, όπ.π., σ. 422. Κ. ΝΙΑΡΧΟΥ, όπ.π. σ. 155. J. STEFANESKU, όπ.π. πίν. LXVI, 2, LXXXVIII, 3.
12. J. STEFANESCU, L’ Evolution… et Moldavie texte, PARIS, 1929, σ. 35. Κ. ΣΠΕΤΣΙΕΡΗ, όπ.π., σ. 422. Κ. ΝΙΑΡΧΟΥ, όπ.π., σ. 155.
13. ΘΩΜΑ ΠΡΟΒΑΤΑΚΗ, όπ.π. σ. . ΘΕΟΧΑΡΗ ΠΡΟΒΑΤΑΚΗ, όπ.π., σ. . Κ. ΣΠΕΤΣΙΕΡΗ, όπ.π., 387. Κ. ΝΙΑΡΧΟΥ, όπ.π., σ. 154.
14. Κ. ΣΠΕΤΣΙΕΡΗ, όπ.π., σ. 422. Κ. ΝΙΑΡΧΟΥ, όπ.π., σ. 155. J. STEFANESKU L’ Evolutionde la peinare… et en Moldavie Album, PARIS GEUTHNER 1929, σ. 33.
15. J. STEFANESKU, όπ.π., σ. 63.
16. Ι. KACHALOVA – N. MAJASOVA – L. SHCENNIKOVA, όπ.π., σ. 100, 102, 103, 104, 217, 218, 221 και 222.
17. Ο Βαλαάμ, εθνικός προφήτης των Ιουδαίων, υιός του Βεώρ από την πόλη Βαθουρά ή Πεθώρ κοντά στον Ευφράτη ποταμό, προσεκλήθη από τον βασιλιά των Μωαβιτών Βαλάκ να καταρασθεί τους Ισραηλίτες παίρνοντας την υπόσχεση ότι θα τύχει μεγάλων τιμών και αμοιβών. Ο θεός όμως εμπόδισε τον Βαλαάμ να καταρασθεί τους επιδρομείς Εβραίους και απεναντίας τους ευλόγησε προλέγοντας την προέλευση από αυτούς κάποιου σπουδαίου προσώπου το οποίο παρομοίασε ως άστρο. Στην προφητεία αυτή δόθηκε τόσο από τη ραββινική όσο και την εκκλησιαστική γραμματεία μεσσιανικό νόημα και γι’ αυτό παριστάνεται σε ναούς και μοναστήρια της Ορθόδοξης Ανατολής. Παρά ταύτα όμως, η στάση του Βαλαάμ δεν υπήρξε τελείως ευνοϊκή προς τους Εβραίους. Εκτός των δισταγμών του για την ενέργεια αυτή βαρύνεται και από τη σύσταση που έκανε στον Βαλάκ όπως αποστείλει γυναίκες στο στρατόπεδο των Εβραίων για να παρασύρει τον λαό του Θεού σε ακολασία και ειδωλολατρεία, ώστε να απολέσουν την δύναμή τους. Τούτο και συνέβη, γι’ αυτό και ο θεός ετιμώρησε σκληρά τους παρασυρθέντες, ενώ ο Βαλαάμ σκοτώθηκε αργότερα σε μία εκδικητική επιδρομή των Εβραίων. Αριθμοί ΚΒ’ 5 κ. εξ., ΚΓ’, ΚΔ’, ΛΑ’, 8. ΙΗΣ.Ν. ΙΓ’ 22. Β’ ΠΕΤΡΟΥ. Β’, 15. ΙΟΥΔΑ ΙΙ, ΑΠΟΚ. Β’ 14. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛ. τ. 3ος Αθήνα 1963, σ. 570.
18. Σιβύλλες εκαλούντο από τους αρχαίους Έλληνες οι γυναίκες που εμπνέονταν από τον Απόλλωνα και γι’ αυτό τον λόγο είχαν μαντική δύναμη. Έτσι από την πρώιμη ακόμη αρχαιότητα οι γυναίκες που κατελαμβάνονταν από νευρικές παθήσεις και από ταραχές έκστασης, εθεωρούνταν θύματα της ενέργειας του Απόλλωνα, ο οποίος τις μετέτρεπε σε όργανά του κατά την πίστη των αρχαίων Ελλήνων. Αρχαιότερο και σπουδαιότερο παράδειγμα της καταστρεπτικής αυτής δαιμονοληψίας είναι η προφητική Κασσάνδρα, της οποίας οι πάντοτε αψευδείς χρησμοί ουδέποτε έγιναν πιστευτοί, έγιναν όμως αιτία σκληρών βασάνων και απαύστων οραματισμών. Οι πρώτες αυτές γυναίκες που εμπνέονταν από τον Απόλλωνα ονομάζονταν γενικά Σιβύλλες. Το όνομα Σίβυλλα χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Ηράκλειτο σύμφωνα με τη μαρτυρία του Πλουτάρχου. Πρώτος ο Αριστοτέλης ομιλεί περί πολλών Σιβυλλών, οι οποίες κατά τους χρόνους του Ουάρωνος αριθμούνταν σε δέκα. Κατά τον Πλούταρχο, η πρώτη που ονομάστηκε Σίβυλλα ήταν η Λίβυσσα θυγατέρα του Δία και της Λαμίας, εγγονή του Ποσειδώνα η οποία εμάντευε πάνω σε βράχο στους Δελφούς. Η δεύτερη και επισημότερη ήταν η Ηροφίλη, αδελφή, θυγατέρα ή σύζυγος του Απόλλωνα, η οποία έζησε πριν από τον Τρωικό Πόλεμο. Την ονόμαζαν Δημώ, Δημοφίλη, Δηϊφόβη και Αμάλθεια και δεν είχε μόνιμη διαμονή. Επισκέφθηκε την Κλάρο, τη Σάμο, τη Δήλο, τους Δελφούς και την Κύμη της Ιταλίας, όπου επροφήτευσε στον Αινεία πριν κατεβεί στον Άδη.