17/12/13 21:30 - Τι γινόταν με τις εγκοιμήσεις και τα όνειρα των αρχαίων Ελλήνων;

  

Τι γινόταν με τις εγκοιμήσεις και τα όνειρα των αρχαίων Ελλήνων;

Οι εγκοιμήσεις σε ιερά θεών και ηρώων για θεραπευτικούς ή μαντικούς σκοπούς ήταν συνήθεια πολύ διαδεδομένη στην αρχαιότητα. Όπως πίστευαν ο ύπνος σε τέτοιους χώρους προκαλούσε όνειρα, στα οποία εμφανιζόταν ο ίδιος ο θεός που κατοικούσε στο ιερό, χαρίζοντας υγεία ή προλέγοντας τα μέλλοντα. Πριν την εγκοίμηση γίνονταν κάποιες καθαρτήριες ενέργειες, όπως λουτρό, νηστεία, θυσία ζώου κ.ά., προκειμένου ο ικέτης, όπως αποκαλούνταν ο άνθρωπος που θα εγκοιμούνταν στο ναό, να κερδίσει την εύνοια του θεού. Πολύ γνωστά ονειρομαντεία ή εγκοιμητήρια, όπως ονομάζονταν τα ιερά όπου τελούνταν το έθιμο της εγκοίμησης, ήταν τα Ασκληπιεία, το ιερό του Αμφιάραου στον Ωρωπό κ.ά

Η σημασία του ονείρου στην κατανόηση της ψυχικής ζωής έγινε αντικείμενο συστηματικής έρευνας για πρώτη φορά από το Σίγκμουντ Φρόιντ (φωτογραφία) και συμπληρωματικά από τους Γιουγκ και Άντλερ.

ΕΙΝΑΙ αλήθεια ότι το όνειρο, σύμφωνα με την Επιστήμη, είναι το αποτέλεσμα ψυχικών διεργασιών στη διάρκεια του ύπνου. Οφείλεται στην ακούσια προβολή εικόνων και ιδεών στο οπτικό πεδίο. Αφορμή των ονειρικών παραστάσεων μπορεί να είναι: αισθητικός ερεθισμός από τα εσωτερικά σπλάχνα (δυσπεψία, αναπνευστική δυσφορία κτλ.), εξωτερικοί ερεθισμοί (θόρυβοι, κρύο κτλ.), συμπλέγματα ή επιθυμίες που ικανοποιούνται στη διάρκεια του ύπνου (παιδικά όνειρα), ερεθισμοί επαγγελματικού χαρακτήρα κ.ά.
Λένε ότι τα όνειρα προκαλούνται από μερική λειτουργία του εγκεφάλου, δηλαδή όταν ένα μεγάλο μέρος του νευρικού συστήματος αδρανεί, και εμφανίζονται κυρίως τις πρωινές ώρες, οπότε και ο οργανισμός έχει ξεκουραστεί. Ως προς τη σύνθεση των ονείρων, δηλαδή τον τρόπο συνδυασμού των ονειρικών παραστάσεων, είναι δυνατό να διακριθούν δύο κατηγορίες: όνειρα σχεδόν ασύντακτα, χωρίς κανένα –τουλάχιστο αντιληπτό– ειρμό, και όνειρα με μια συγκεκριμένη «πλοκή», δηλαδή με καθορισμένες μονάδες (ήρωες) και σχέσεις (δράσεις). Παρόμοιο προς το πρόβλημα της ονειρικής σύνθεσης είναι και το πρόβλημα του ονειρικού συμβολισμού, δηλαδή της μεταφορικής εμφάνισης και χρήσης διάφορων αντικειμένων ή της συνύπαρξης προσώπων και καταστάσεων. Από την άποψη αυτή μπορούν να διακριθούν οι εξής τρόποι: συγκόλληση (=συνύπαρξη δύο προσώπων ή γεγονότων σε ένα που έχει διπλές ιδιότητες), συμπύκνωση (=συνύπαρξη περισσότερων γεγονότων σε ένα), αντικατάσταση (=εμφάνιση του συμβόλου ως ανεξάρτητης οντότητας, χωρίς κοντινή ένδειξη του συστήματος αναφοράς, π.χ. πέταλο αντί άλογο, κέρατο αντί βόδι κτλ.).
Μερικές φορές τα όνειρα ατόμων που βρίσκονται σε νευρική διέγερση συνοδεύονται και από εκδηλώσεις οργανικές (γέλια, κλάματα, υπνοβασία κ.ά.), π.χ. ο εφιάλτης, η ονείρωξη κ.ά.
Η σημασία του ονείρου στην κατανόηση της ψυχικής ζωής έγινε αντικείμενο συστηματικής έρευνας για πρώτη φορά από το Σίγκμουντ Φρόιντ (και συμπληρωματικά από τους Γιουγκ και Άντλερ). Κατά το Φρόιντ το όνειρο χρησιμεύει είτε για την εσωτερίκευση εξωτερικών εντυπώσεων στο ασυνείδητο είτε για τη συνειδητοποίηση εντυπώσεων του ασυνείδητου. Σύμφωνα με τη φροϊδική ερμηνεία, το περιεχόμενο του ονείρου παρασταίνει είτε την ικανοποίηση μιας επιθυμίας είτε την πραγματοποίηση ενός φόβου. Στην παιδική ηλικία το περιεχόμενο των ονείρων είναι σχεδόν ξεκάθαρο, όσο όμως ωριμάζει το άτομο οι ονειρικές παραστάσεις συμβολοποιούνται και, συνακόλουθα, συσκοτίζονται εξαιτίας διάφορων απωθήσεων, προλήψεων, φόβων κ.ά. Ο σκοπός του ψυχολόγου είναι να ανακαλύψει από τη διήγηση του ονείρου τη βαθύτερη νομοτέλεια και το περιεχόμενο του συμβολισμού του, παίρνοντας υπόψη κάθε λεπτομέρεια που οπωσδήποτε δεν είναι τυχαία. Εδώ όμως δημιουργούνται διάφορα προβλήματα, π.χ. κατά πόσο η διήγηση του ονείρου είναι ακριβής (κατά πόσο δηλαδή ο εξεταζόμενος έχει, ακόμα και τη στιγμή που διηγείται, απαλλαγεί από τις απωθήσεις του) και κατά πόσο ο ψυχολόγος είναι σε θέση να στηρίξει την ερμηνεία του στην τυπική λογική, αναζητώντας την ονειρική λογική (που, προφανώς, δεν κατέχει πλήρως). Η προσφορά του Φρόιντ υπήρξε και εξακολουθεί να είναι μια πολύτιμη επιστημολογική συνδρομή στην ονειρική φιλολογία (1), ωστόσο η Εκκλησία, δια των Εξομολόγων της, δίδει μία λύση σ’ αυτό το πρόβλημα με τις σωστές καθοδηγήσεις του πνευματικού μας.

ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

Χωρίς επιστημονική βάση, αλλά με πλούσια ιστορία και παράδοση, εμφανίζεται η λαϊκή αντίληψη για τα όνειρα (ονειρομαντεία) ήδη από τους αρχαίους χρόνους. Οι αρχαίοι προσπαθούσαν είτε να ερμηνεύσουν τα όνειρα είτε να προκαλέσουν όνειρα που να προλέγουν το μέλλον.
Οι γνώστες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας θα γνωρίζουν τι συνέβαινε με την Εγκοίμηση, ένα έθιμο που διασώθηκε και σε μεταγενέστερες περιόδους, σύμφωνα με το οποίο οι πιστοί κοιμούνται μέσα στο ναό ή στον περίβολό του κατά την ημέρα την εορτής του φερώνυμου αγίου, συνήθως ύστερα από σχετικό τάμα για υγεία και άλλους λόγους.
Οι εγκοιμήσεις σε ιερά θεών και ηρώων για θεραπευτικούς ή μαντικούς σκοπούς ήταν συνήθεια πολύ διαδεδομένη στην αρχαιότητα. Όπως πίστευαν ο ύπνος σε τέτοιους χώρους προκαλούσε όνειρα, στα οποία εμφανιζόταν ο ίδιος ο θεός που κατοικούσε στο ιερό, χαρίζοντας υγεία ή προλέγοντας τα μέλλοντα. Πριν την εγκοίμηση γίνονταν κάποιες καθαρτήριες ενέργειες, όπως λουτρό, νηστεία, θυσία ζώου κ.ά., προκειμένου ο ικέτης, όπως αποκαλούνταν ο άνθρωπος που θα εγκοιμούνταν στο ναό, να κερδίσει την εύνοια του θεού. Πολύ γνωστά ονειρομαντεία ή εγκοιμητήρια, όπως ονομάζονταν τα ιερά όπου τελούνταν το έθιμο της εγκοίμησης, ήταν τα Ασκληπιεία, το ιερό του Αμφιάραου στον Ωρωπό κ.ά. (2)

ΤΙ ΛΕΕΙ Ο ΟΜΗΡΟΣ

Ο Όμηρος, μέσα στα Έπη του, μας θυμίζει μερικές περιπτώσεις όπου το όνειρο αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα για την εξέλιξη ορισμένων πραγμάτων. Ας θυμηθούμε ορισμένα από αυτά:
Στην Ραψωδία Β υπάρχει ένα σημείο όπου ο Δίας στέλνει μία νύχτα ένα απατηλό όνειρο στον Αγαμέμνονα και τον πείθει ότι, αν συνάψει μάχη με τους Τρώες, θα καταλάβει την Τροία. Ο αρχηγός των Αχαιών συγκαλεί τότε συμβούλιο των αρχηγών και συνέλευση του στρατού, γιατί αρκετοί θέλουν να εγκαταλείψουν την πολιορκία και να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Η επέμβαση όμως του Οδυσσέα και του Νέστορα συγκρατεί τους χαλκοχίτωνες Αχαιούς και τους εμπνέει νέα ορμή για μάχη. Στη συνέχεια αρχίζουν οι προετοιμασίες για τη μάχη, στις οποίες διακρίνεται, όμοιος με τον τερπικέραυνον Δία, ο Αγαμέμνονας.
Με την ευκαιρία αυτής της γενικής εξόρμησης απαριθμούνται τα πλοία (Κατάλογος Νεών) και ονομάζονται οι ηγεμόνες των Αχαιών κατά πόλεις, καθώς επίσης οι λαοί και οι ηγεμόνες σύμμαχοι των Τρώων.
Στην Ραψωδία δ΄ διαβάζουμε ότι κάποια στιγμή η Ελένη αναγνωρίζει αμέσως τον Τηλέμαχο λόγω της ομοιότητάς του με τον πατέρα του. Στη συνέχεια, στη διάρκεια του φαγητού, κουβεντιάζουν για πολλές ώρες. Ο Μενέλαος και η Ελένη τού διηγούνται τα κατορθώματα του πατέρα του. Την επόμενη μέρα, την έκτη κατά σειρά, ο Τηλέμαχος αναφέρει στο Μενέλαο τους μνηστήρες και εκείνος του λέει για τη συνάντηση που είχε στην Αίγυπτο με το μαντικό θεό Πρωτέα.
Όταν ο Μενέλαος, λέει, τον ρώτησε για τον Οδυσσέα, εκείνος απάντησε ότι τον βλέπει ζωντανό στο μακρινό νησί της Καλυψώς. Έτσι, ο Τηλέμαχος μαθαίνει ότι ο πατέρας του είναι ακόμη ζωντανός και αποφασίζει να επιστρέψει στην Ιθάκη. Στο μεταξύ οι φοβεροί μνηστήρες, όταν πληροφορούνται την αναχώρηση του Τηλέμαχου, αποφασίζουν να του στήσουν ενέδρα και να τον σκοτώσουν, μόλις επιστρέψει στην Ιθάκη. Η Πηνελόπη, η οποία δεν έχει ενημερωθεί για το ταξίδι του γιου της, ανησυχεί, αλλά η θεά Αθηνά τής στέλνει ένα όνειρο και την καθησυχάζει.

Ραψωδία υ - Τα προ της μνηστηροφονίας

Όλοι πηγαίνουν στη συνέχεια να κοιμηθούν. Μόνο ο Οδυσσέας μένει ξάγρυπνος. Τα χαράματα αρχίζουν οι προετοιμασίες για τη γιορτή που είχαν προγραμματίσει οι μνηστήρες. Το συμπόσιο αρχίζει. Οι μνηστήρες ξαναρχίζουν τις θρασύτητες, ενώ ένας από αυτούς πετά στον Οδυσσέα-ζητιάνο το πόδι ενός βοδιού. Ο Τηλέμαχος οργίζεται με αυτή τη συμπεριφορά και επιπλήττει τους αναιδείς μνηστήρες, οι οποίοι ξεσπούν σε ένα αναίτιο γέλιο. Ο μάντης Θεοκλύμενος τους προειδοποιεί περιγράφοντας ένα φοβερό όνειρο. Ο Τηλέμαχος απαξιεί να απαντήσει στις προσβολές τους και περιμένει, με τα μάτια προσηλωμένα στον πατέρα του, την ώρα της εκδίκησης, που ήλθε ασφαλώς με τον γνωστό τραγικό τρόπο!..
Ας θυμηθούμε, όμως, και άλλα περιστατικά:
 Η Αύρα, ως γνωστόν, ήταν μία θεότητα της ελληνικής μυθολογίας, κόρη του Τιτάνα Λήλαντα και της νύμφης Περίβοιας, φρυγικής καταγωγής. Ο σφοδρός έρωτας που αισθάνθηκε γι’ αυτήν ο Διόνυσος, υπήρξε η αιτία της κακοτυχίας της. Επειδή ο θεός δεν κατόρθωσε να τη συγκινήσει, ζήτησε τη βοήθεια της Αφροδίτης, η οποία της ενέπνευσε με όνειρο σφοδρό έρωτα για το θείο εραστή. Από την ένωση αυτή γεννήθηκαν δίδυμα, τα οποία στον παραλογισμό της η Αύρα τα κατασπάραξε και ύστερα έπεσε στον ποταμό Σαγγάριο. Τότε ο Δίας τη λυπήθηκε και τη μεταμόρφωσε σε πηγή!..
 Ο Αίσακος, για παράδειγμα, ήταν γιος του Πριάμου και της Αρίσβης (κατά τον Απολλόδωρο), θυγατέρας του Μέροπα, ή της Αλεξιρρόης (κατά τον Οβίδιο), θυγατέρας του Γρανικού ποταμού. Από τον παππού του Μέροπα διδάχτηκε την τέχνη της ονειροκρισίας. Όταν η Εκάβη ήταν έγκυος, είδε στον ύπνο της ότι γέννησε φλεγόμενο δαυλό. Ο Αίσακος ερμήνευσε το όνειρο και είπε στον Πρίαμο ότι το παιδί που θα γεννηθεί –ο Πάρης– θα γίνει αιτία μεγάλης συμφοράς για την πατρίδα. Συμβούλεψε μάλιστα να πετάξουν το βρέφος, για να αποφευχθεί ο κίνδυνος
 Ο Απολλώνιος ο Τυανέας (1ος αιώνας μ.Χ.) ήταν ένας νεοπυθαγόρειος φιλόσοφος, γνωστός ως μάγος και θεουργός, εκπρόσωπος του θρησκευτικού και φιλοσοφικού συγκρητισμού των πρωτοχριστιανικών χρόνων. Εξαιτίας ενός ονείρου της μητέρας του θεωρήθηκε γιος του μυθικού δαίμονα Πρωτέα!
 Ο Αρτεμίδωρος ο ονειροκριτικός (2ος αι. π.Χ.) ήταν ερμηνευτής ονείρων και μάντης. Έζησε στην εποχή των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Αδριανού και των Αντωνίνων. Αποκαλείται και Δαλδιανός από την πατρίδα της μητέρας του, Δάλδης της Λυδίας. Ταξίδεψε πολύ και έγραψε διάφορα έργα, από τα οποία σώζονται μόνο τα «Ονειροκριτικά», σε 5 βιβλία, ενώ ένα πλήθος άλλων συγγραφέων κάνει αναφορά στα όνειρα και την σημασία τους στην Ελληνική ιστορία.

ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ

Στο Βυζάντιο η πίστη στα όνειρα ήταν μεγάλη. Υπήρχαν και ειδικά συγγράμματα, οι λεγόμενες ονειροκριτικές (με κυριότερα αυτά του Αρτεμίδωρου και του Αχμέτ Μαζάρ), ενώ ακόμη και σήμερα οι διάφοροι ονειρομάντεις θησαυρίζουν εις βάρος του «πάντα ευκολόπιστου και πάντα προδομένου» λαού, που με τόση συμπάθεια προσβλέπει στο μέλλον, αλλά δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει την ιλαροτραγωδία ορισμένων εκ των «ειδημόνων», που πέφτουν συνεχώς από γκάφα σε γκάφα και από φαρσοκωμωδία σε φαρσοκωμωδία, κάνοντας τους υπόλοιπους Έλληνες να ξεκαρδίζονται στα γέλια!..

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. Ίδε εγκυκλοπαίδεια «Μαλλιάρης-παιδεία».
2. Ίδε βιβλία μας: α) «Οι Ελληνίδες της Αρχαιότητος», β) «Οι Προφητείες του Ελληνισμού».

[Στην πάνω φωτογραφία: Η δημοφιλής Ελληνίδα ηθοποιός, Τίσσα Βασιλάκη]