22/01/14 21:44 - Τι ήσαν άραγε οι περίφημες Εταίρες της αρχαιότητας;

 

Τι ήσαν άραγε οι περίφημες Εταίρες της αρχαιότητας;

 "... Ο γάμος επέφερε μεν κάποια μεταβολή στην διαγωγή των νέων, αλλά αυτό δεν επηρέαζε πολλούς να έχουν σχέση με αυτές και μετά το γάμο τους χωρίς να κατακρίνονται γι' αυτό υπό των συγχρόνων των. Τούτο αποδεικνύεται από το γεγονός κατά το οποίον ο Δημοσθένης, διηγούμενος τα του σοφιστού Λυσία, λέει ότι παρόμοιες σχέσεις μετά τον γάμο δεν είναι παράδοξο πράγμα αρκεί να μη προσβάλλεται η δημοσία ευσχημοσύνη η, τουλάχιστον δεν θα παραμελούνται οι νόμιμες σύζυγοι, η οι υποθέσεις του οίκου, όπως εγένετο υπό του Αλκιβιάδου..."

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ κανείς το βιβλίο μας «Οι Ελληνίδες της Αρχαιότητας» που κρατάει στα χέρια της η Ελληνίδα καλλονή, Όλγα Φαρμάκη, θα βρει εκατοντάδες επώνυμες εταίρες, πολλές των άφησαν γραμμένο με ανεξίτηλα γράμματα το όνομά τους στην αρχαία ελληνική ιστορία. Πιο συγκεκριμένα όμως στο κεφάλαιο : «Η πολιτισμική προσφορά των αρχαίων Ελληνίδων» γράφουμε επιγραμματικά για τις αρχαίες Ελληνίδες εταίρες τα εξής:

ΕΤΑΙΡΑΙ. Το όνομα εταίρα εσήμαινε κατ' αρχάς φίλην η σύντροφον, αλλά στην Αθήνα και άλλες πόλεις της Ελλάδος μετέπεσε εις αυτό που κατ' ευφημισμόν εσήμαινε πόρνη.6 Επειδή δε, ένεκα της δυνάμεως και επιρροής των φλογερών αυτών Ελληνίδων επί των αρχαίων ελληνικών πόλεων, πολλοί συγγραφείς έκαναν λόγο, αλλά και δια της μεγάλης πολιτιστικής προσφοράς των, δεν μπορούμε να τις αγνοήσουμε, σε σχέση τουλάχιστον προς τις άλλες κοινωνικές τάξεις. Επειδή δε η διαγωγή, οι τρόποι, τα έντεχνα δελεάσματα και οι δολιότητες αυτών ήσαν καθ' όλην την πορείαν του χρόνου τα ίδια, θα περιορισθούμε εις ό,τι ήτο ιδιάζον για τις εταίρες της Ελλάδος.
Οι νέοι των Αθηνών, προ του γάμου, κατέτριβον μέγα μέρος του καιρού αυτού, συναναστρεφόμενοι τις εταίρες οι οποίες έχαιρον εκτίμησιν υπό πολλών αρχαίων Ελλήνων. Ο γάμος επέφερε μεν κάποια μεταβολή στην διαγωγή των νέων, αλλά αυτό δεν επηρέαζε πολλούς να έχουν σχέση με αυτές και μετά το γάμο τους χωρίς να κατακρίνονται γι' αυτό υπό των συγχρόνων των. Τούτο αποδεικνύεται από το γεγονός κατά το οποίον ο Δημοσθένης,7 διηγούμενος τα του σοφιστού Λυσία, λέει ότι παρόμοιες σχέσεις μετά τον γάμο δεν είναι παράδοξο πράγμα αρκεί να μη προσβάλλεται η δημοσία ευσχημοσύνη η, τουλάχιστον δεν θα παραμελούνται οι νόμιμες σύζυγοι, η οι υποθέσεις του οίκου, όπως εγένετο υπό του Αλκιβιάδου.8
Γράφει εδώ ο Γουλιέλμος Σμιθ:
«Η ανωμαλία αυτή του ιδιωτικού βίου παρά τοις Έλλησι φαίνεται ότι προήλθεν εκ δύο αιτίων, πρώτον εκ της μεγάλης φιληδονίας, υφ' ης κατείχοντο και Έλληνες, ως και τα πλείστα των άλλων μεσημβρινών εθνών και δεύτερον, εκ της καθόλου αδιαφορίας μεταξύ των ανδρών και των γαμετών αυτών. Καθ' όσον αφορά το τελευταίον τούτο, παρατηρητέον, ότι ο έγγαμος βίος κατά τούς ιστορικούς της Ελλάδος χρόνους ήτο πολύ διάφορος του κατά τους ηρωϊκούς χρόνους• δεν υπάρχει σχεδόν αμφιβολία, ότι οι Έλληνες εθεώρουν τον γάμον απλώς ως μέσον παραγωγής πολιτών τη πόλει.9 Η παιδεία των γυναικών παρημελείτο σχεδόν παντελώς, διότι ενομίζοντο αύται κατωτέρας τάξεως όντα, ήττον των ανδρών πεπροικισμένοι υπό της φύσεως, και ανίκανοι να λάβωσι μέρος οιανδήποτε εις τα δημόσια πράγματα, η να συμμερισθώσι της συμπαθείας των εαυτών ανδρών. Όθεν διανοητικώς αύται δεν ήσαν κατάλληλοι προς ευάρεστον κοινωνίαν των εαυτών ανδρών, επιζητούντων δια τούτο αλλαχόθεν, ό,τι δεν εύρισκον οίκοι...».10
Γεγονός είναι ότι η ιστορία της Ελλάδος παρέχει μεν πολλά ευάρεστα παραδείγματα οικιακής ευδαιμονίας και καλώς διαπαιδαγωγημένων γυναικών, έστω και αν αυτές δεν αποτελούσαν πλειοψηφία στην κοινωνία των σοφών, όπως οι εταίρες, για τις οποίες άλλοι είχαν θετικήν και άλλοι αρνητικήν άποψιν.
Ο Σόλων, όπως γράφεται, συνέστησε πορνείον (το οποίον ελέγετο και παιδισκείον, εργαστήριον η οίκημα), εις το οποίον διέμεναν οι εταίρες, και πως οικοδόμησε εκ των τελών, τα οποία εισέπραττε εξ αυτών, μέσα εις τον ναόν της Πανδήμου Αφροδίτης!
Δεν είναι τυχαίον το γεγονός ότι οι φυλάττοντες τα σπίτια αυτά εκαλούντο «πορνοβοσκοί», ενώ η διαγωγή των εταιρών μέσα σ' αυτά περιγράφεται με γλαφυρόν τρόπον υπό του Αθηναίου.11
Πρέπει να ομολογήσωμε ότι, κατά την εποχή εκείνη, οι γυναίκες που ζούσαν απ' αυτό το επάγγελμα κατέβαλλον στην πόλη τέλος (το λεγόμενον «πορνικόν τέλος»12) Η είσπραξις δε αυτού εμισθούτο κατ' έτος υπό της βουλής εις τούς καλώς γιγνώσκοντες τις γυναίκες αυτές και οι οποίοι εκαλούντο τελώναι ή πορνοτελώναι.13
Οι εταίρες διετέλουν υπό την επιτήρησιν των αγορανόμων14 και ζούσαν κυρίως στον Κεραμεικό.15
Ο αριθμός των ιδιωτευουσών εταιρών, η τουλάχιστον αυτών που δεν διέτριβαν στα πορνεία, στην Αθήνα, ήτο μέγιστος, ενώ ταυτόχρονα ησχολούντο και με την μουσικήν ως αυλητρίδες ή κιθαρωδοί, ακόμη δε και ως ορχηστρίδες. Αποτέλεσμα τούτου ήτο να προσκαλούνται προς λαμπρότητα των οικογενειακών θυσιών.16
Πολλά καταλύματα των εταιρών εις τα οποία συνοικούσαν πολλές φορές περισσότερες γυναίκες, ήσαν πολλάκις, τα καταγώγια των νέων,17 ενώ δεν πρέπει να λησμονήσωμε ότι πολλές εταίρες κατέβαλλαν μεγάλη επιμέλεια για να διατηρήσουν το φυσικόν κάλλος, παράλληλα με την πνευματικήν εξύψωσίν των. «Ούτως η Αρκαδική Λασθένεια διήκουσε του Πλάτωνος18 και το Λεόντιον γέγονε μαθητρίς του Επικούρου.19 Η Ασπασία μάλιστα λέγεται ότι εδίδαξε τον Σωκράτη και τον Περικλέα», γράφει ο Γουλιέλμος Σμιθ.20
Το ότι τόσοι και τόσοι ιστορικοί ησχολήθησαν με τις εταίρες, δεικνύει την σοβαρότητα των γυναικών αυτών, οι οποίες, πέραν των άλλων, διεκρίνοντο για την υπεροχή των επί των πολιτίδων, όπως, για παράδειγμα, η Ασπασία, η Λαΐς, η Φρύνη και τόσες άλλες.
Και δεν γινόταν διαφορετικά... Οι αρχαίες Ελληνίδες εταίρες σχετίζονταν μετά των επισημοτέρων ανδρών της εποχής των και αποκτούσαν μεγάλη δύναμη από την συναναστροφή μ' αυτούς. «Η ελευθέρα και αχαλίνωτος διαγωγή και ομιλία, μη υποκείμενοι εις τούς αυστηρούς συνήθεις κανόνας, ους αι τίμιοι γυναίκες ώφειλαν να τηρώσιν, η ευφυΐαν και ευτραπελία ων τοσαύτα δείγματα μεμαρτύρηνται, ήσαν προσφυή προς σαγήνευσιν των νέων και αποτροπήν της επιμελείας των ανδρών από των ιδίων αυτών γυναικών», γράφει ο Γουλιέλμος Σμιθ.
Πλην, όμως, γυναίκες του πνεύματος και της ευφυΐας της Ασπασίας ήσαν σπάνιες. Αυτός και ο λόγος που οι Αθηναίοι πολίτες ανενδοιάστως επήγαιναν τις γυναίκες και τις θυγατέρες των στις ομιλίες της, ώστε να διδαχθούν εκεί τα μυστήρια21 δια των οποίων ηδύναντο να μάθουν πως να διατηρούν και αφοσιώνουν τον σύζυγό τους!
Δεν θα χρειασθή εδώ να γράψουμε πώς οι αρχαίοι συγγραφείς διακωμωδούσαν η διεκτραγωδούσαν τις εταίρες, όπως στα δράματα του Πλαύτου και Τερεντίου, προς τα οποία δύνανται να παραβληθούν το του Δημοσθένους χωρία (κατά Νεαίρας σελ. 1355 κλπ) και το 15βιβλον του Αθηναίου.
Η διασημοτέρα , όμως, πόλις της Ελλάδος, εις την οποίαν οι Εταίρες είχαν γράψει την δική τους ιστορία, ήταν, βεβαίως, η Κόρινθος.22
Ο Στράβων (Η΄ 378) λέγει, ότι μέσα στην πόλι υπήρχε ναός της Αφροδίτης και πάνω από χίλιες (1000) εταίρες, οι οποίες εκαλούντο «ιερόδουλοι», που ήσαν ο όλεθρος πολλών ανδρών στην Κόρινθο που έφθαναν ως ξένοι, από πολλά μέρη. Απόδειξις ότι το όνομα «Κορινθία κόρη» ήτο συνώνυμον της λέξεως «εταίρα», το δε ρήμα «κορινθιάζεσθαι» ήτο ισοδύναμον του «εταιρείν».23 Στην Σπάρτη, όμως, και σε πολλές άλλες Δωρικές πόλεις οι εταίρες δεν απέκτησαν παρόμοια σπουδαιότητα.
Υφίσταται, βεβαίως, το ζήτημα ποίες ήσαν γενικώς, οι εταίρες; Ελληνίδες υψηλού δείκτου νοημοσύνης η μήπως ελευθεριάζουσες γυναίκες, που σήμερον οι Έλληνες χαρακτηρίζουν πόρνες;
Η Νικαρέτη, για παράδειγμα, ήτο μία εταίρα ελευθέρα, η οποία «κτησαμένη εκ μικρών παιδίων, επτά παιδίσκας κατηνάγκασεν αυτάς εις πορνείαν η επώλησεν αυτάς εις τους θέλοντας έχειν αυτάς ιδίας».24
Παρόμοια δείγματα έχουμε στις κωμωδίες του Πλαύτου25 και, συνήθως, τις θεωρούσαν πόρνες (ως επί το πλείστον ξένες, μέτοικους η απελεύθερες).
Σπανίως οι θυγατέρες των Αθηναίων πολιτών εγένοντο εταίρες, όπως για παράδειγμα η Λαμία, που ήταν θυγατέρα του Κλείνορος.26 Όταν δε συνέβαινε τούτο, η εταίρα απεκλείετο εξ όλων των δημοσίων θυσιών και υπηρεσιών, ενώ υπεβιβάζετο εις την τάξιν των μετοίκων και υπέκειτο, ως τοιαύτη, τον φόρον της καταβολής του πορνικού τέλους.
Κοντολογίς, όπως γράφει και ο Αλέξανδρος Ραγκαβής στο περίφημο Λεξικό του,27 ο όρος "εταίρα" εσήμαινε κυρίως "φίλη." Το όνομα, όμως, κατ' ολίγον μετέπεσε εις την σημασίαν που αποδίδομεν σήμερον για τις κοινές γυναίκες οι οποίες έδρασαν κυρίως εις την Κόρινθον την πρώτιστη έδρα της λατρείας της Αφροδίτης. Στην Αθήνα, όμως, υπήρχον πολλές εταίρες με υψηλόν δείκτη ευφυΐας και νοημοσύνης με αποτέλεσμα να συνάγουν περί αυτών άνδρες διακεκριμένοι και φιλόσοφοι η πολιτικοί, μιας και πολλές εξ αυτών είχαν γίνει πραγματικά διδασκάλισσες αναπτύσσοντας πολιτικήν ευγλωττίαν και οι ωραιότερες εξ αυτών απετέλεσαν πρότυπον θαυμασίων καλλιτεχνημάτων.
Εκ των επισημοτέρων εταιρών ήσαν η Ασπασία την οποίαν ενυμφεύθη ο Περικλής, η Θαΐς, η Μυρρίνα, η Λαμία, η Θαργηλία, η Λαΐς, η Λέαινα, η Θεοδότη και, προ πασών, η Φρύνη εκ Θεσπιών, η οποία εχρησίμευσε και ως πρότυπον για την Αφροδίτη του Πραξιτέλους.
Κλείνοντας να θυμηθούμε το του Φιλοστράτου λέγοντος:«Ου το εράν νόσος, αλλά το μη εράν• ει γαρ από του οράν το εράν, τυφλοί οι μη ερώντες»!.. (Επιστολαί 1.52.2)
Πάντα ταύτα, αν θυμηθούμε και τούς Αρμόσυνους, ορισμένους άρχοντες της Σπάρτης, οι οποίοι επιμελούντο της ευκοσμίας των γυναικών, ενώ, όπως μας αποκαλύπτει ο Αθήναιος, του, Εταίρες, οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς είχαν τιτλοφορήσει ( και εν πολλοίς αφιερώσει) για πολλές αρχαίες Ελληνίδες τα έργα τους, γράφοντας πως "ονόματα δ' εταιρών αφ' ων και δράματα επεγράφη" (Δειπνοσοφισταί, Επιτομή (Volume 2,1 rage 3 line 1).

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

................................

6) Πλουτ. Σολ. 15, Αθην. 15, 571.
7) Νεαίρ. 1351
8) Ανδοκ. κ. Αλκιβ. 177
9) Δημοσθ. Νεαίρ. 1386, Becker, Charicles vol. ii P 215
10) Ίδε βιβλίον υπ αρ. σημ. 5, σελίς 363
11) Αθήν. 1Γ .568
12) Αισχ. κ. Τιμάρχ 134 κλπ.
13) Φιλωνίδ. παρά Πολυδ. Ζ. 204.
14) Σουΐδ. εν τη λέξει «διάγραμμα».
15) Ησυχ. εν τη λέξει «Κεραμεικός»
16) Plaut. Epid III. 4. 64
17) Ισοκρ. Αρεοπ. σ 202, Εκδ. Becker
18) Αθήν. ΙΒ. 546
19) Αθην. 1Γ. 588
20) Ίδε βιβλίον υπ αρ. σημειώσεις 5, σελ. 364
21) «ίνα διδάσκωνται ενταύθα τα μυστήρια», λέγει ο συγγραφεύς του βιβλίου της υπ' αρ. 5 σημειώσεως, σελ. 364
22) Πλατ. Πολιτ. Γ 404, Διων Χρυσόστ. Λογ ΛΖ σελ. 119• εκδ. Reiske Αριστοφ Πλ. 149 και σχολ. ακόμη σχολ. Λυσιστρ. 90, Αθην. ΙΓ 573, κλπ.
23) Ευστάθ. εις Ιλιάδ. Β 570
24) Δημοσθ. κατά Νεαίρας 1351 κλπ.
25) Παράβαλε Ισαίον περί Φιλοκτ. κληρ. 443
26) Αθήν. ΙΓ 577
27) Στράβων, ΙΓ 535 - 537

.............................................