28/02/14 21:33 - Ποιες ήσαν οι ονομασίες των αρχαίων για τον Κάτω Κόσμο;

 

Ποιες ήσαν οι ονομασίες των αρχαίων για τον Κάτω Κόσμο;

Ποια είναι τα άλλα ονόματα που έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες στον Κάτω Κόσμο και ποιες δοξασίες πρέσβευαν για τον αόρατο Άδη!.. Σε ακόμη περισσότερους τόπους ο θεός του Κάτω Κό­σμου είχε το όνομα «Ποτειδάων», πράγμα που σημαίνει πως εκεί ο θεός Ποσειδών δεν ήταν ο κυρίαρχος του πελάγους, όπως ήθελε το έπος: αυτό γινόταν όχι μόνο σε περιοχές που απείχαν πολύ από τη θάλασσα (όπως στα ενδότερα της Βοιωτίας και της Θεσσαλίας ή οτα ενδότερα της Αρκαδίας), αλλά και πολύ κοντά στη θά­λασσα, όπως στο Ταίναρο, όπου υπήρχε ιερό του Ποσειδώνα και ψυχοπομπείο τα οποία διατήρησαν με σα­φήνεια ως το τέλος της αρχαιότητας τον «αχερούσιο» χαρακτήρα τους Διαβάστε τι αποκαλύπτουμε σε ένα από τα άρθρα μας!,

ΧΩΡΙΣ αμφιβολία, το όνομα που μεταχειρίζεται η «Ιλιάδα», καθώς και η «Οδύσσεια» για το θεό του Κάτω Κόσμου είναι Άίδης (αόρατος) και οφείλεται στο μύθο για τον μαγικό σκού­φο που ο θεός τον φορούσε για να βλέπει τους άλ­λους μένοντας ο ίδιος αφανής.
Η «Ιλιάδα» ονομάζει το σκούφο «Άιδος κυνέην» και ξέρει τη μαγική του δύνα­μη, δεν έχει όμως την ευκαιρία να παρουσιάσει τον ίδιο τον 'Άδη να τον φορεί. Παρουσιάζει την Αθηνά να τον χρησιμοποιεί για τον εαυτό της στην αριστεία του Διο­μήδη, όταν ο Άρης δεν έπρεπε να τη δει πλάι στον Διομήδη (1) .
Είναι φανερό πως ο μύθος πλάστηκε σε μια εποχή κυριαρχίας του μαγικού «τρόπου του σκέ­πτεσθαι». Ίσως είχε συνδεθεί από την αρχή με συγκε­κριμένη προσωπικότητα του υποχθόνιου βασιλείου ή με ένα είδος «κουρσευτή Χάροντα».

ΤΟ ΟΜΗΡΙΚΟ ΕΡΓΟ ΚΑΙ Ο ΑΔΗΣ

Το έπος, σύμφωνα με τον σχολιαστή (2), έδωσε το όνομα Άιδης στον έναν από τους τρεις Κρονίδες και συνετέλεσε στον παραμερισμό του πλήθους των ονομάτων που κατά τόπους χρησιμο­ποιούνταν ως τότε για το βασιλιά του Κάτω Κόσμου.
Ο ποιητής των «Ομηρικών Ύμνων» στη Δήμητρα ξέρει πολλά από τα ονόματα αυτά (χαρακτηρίζει επανειλημ­μένως τον Άδη ως πολυώνυμον), ξέρει ακόμη πως μερικά εκφράζουν επιτυχέστερα τη φύση του, χρησιμοποιεί όμως το όνομα που το είχε ήδη καθιερώσει το έπος (Άιδης ή Αιδωνεύς).
Μερικά από τα παλιά ονό­ματα χρησιμοποιούνται ως προσωνύμια του θεού, όπως «Άναξ κρατερός πολυδέγμων» (3) ή «Άιδης πολυσημάντωρ (που προστάζει πολλούς) ή στυγε­ρός Πολυδέγμων». (4)
Μερικά από τα τοπικά ονόματα του Άδη που περισσότερο συμφωνούν με τη φύση του και που με τον καιρό άρχισαν να δίνονται σε ήρωες, άσχε­τους με τον Άδη, θυμίζουν την ασπλαχνιά ή τη μεγά­λη του δύναμη: Άδμητος (αδάμαστος) και Νηλεύς (άσπλαχνος).
Με την έννοια αυτών των ονομάτων συμ­φωνούν και οι στίχοι της «Ιλιάδας» που αναφέρονται στο ποιόν του θεού Άδη («Αΐδης τοι αμείλιχος ηδ' αδάμαστος / τούνεκα και τε βροτοίσι θεών έχθιστος απάντων»).(5)
Και οι «Ομηρικοί Ύμνοι», περιγρά­φοντας την απαγωγή της Κόρης, τον παρουσιάζουν ασυγκίνητο και ψυχρό ή τελείως αδιάφορο στους θρή­νους της Κόρης: «αρπάξας δ' αέκουσαν επί χρυσέοισιν όχοισιν ήγε ολοφυρομένην (στ. 19-20) και «ίπποισιν άγε μεγάλα ιάχουσαν» (6)
Όπως ξαφνικά είχε παρου­σιαστεί τότε στο Νύσιον πεδίον και άρπαξε την Κόρη, έτσι παρουσιαζόταν και έπαιρνε στο άρμα του ή στο άλογο του κάθε άνθρωπο.
Tα άλογα του Άδη ήταν θεϊκά, μοναδικά στον κόσμο για τη γρηγοράδα και την ευφυΐα τους, ώστε και ο ίδιος να χαρακτηρίζεται ως «Άιδης κλυτόπωλος (7).
Κι όλα αυτά γιατί ο Ερμής, την εποχή εκείνη, δεν ήταν ακόμη ο «ψυχοπομπός» θεός (που συνόδευε τις ψυχές ως τη βάρκα του Χάρωνα, για τον οποίον έχουμε ειδικό κεφάλαιο).

ΖΕΥΣ ΚΑΤΑΧΘΟΝΙΟΣ!..

Ένα άλλο τοπικό όνομα για το θεό του Κάτω Κόσμου ήταν το γνωστό εκείνο: «Ζευς καταχθόνιος» (8) που δεν προϋποθέτει γνωστό το μύθο για τη μοιρασιά του κό­σμου που έκαναν μεταξύ τους οι τρεις Κρονίδες.
Και όχι μόνον!..
Σε ακόμη περισσότερους τόπους ο θεός του Κάτω Κό­σμου είχε το όνομα «Ποτειδάων», πράγμα που σημαίνει πως εκεί ο θεός Ποσειδών δεν ήταν ο κυρίαρχος του πελάγους, όπως ήθελε το έπος: αυτό γινόταν όχι μόνο σε περιοχές που απείχαν πολύ από τη θάλασσα (όπως στα ενδότερα της Βοιωτίας και της Θεσσαλίας ή οτα ενδότερα της Αρκαδίας), αλλά και πολύ κοντά στη θά­λασσα, όπως στο Ταίναρο, όπου υπήρχε ιερό του Ποσειδώνα και ψυχοπομπείο τα οποία διατήρησαν με σα­φήνεια ως το τέλος της αρχαιότητας τον «αχερούσιο» χαρακτήρα τους (9).
Αλλά και η «Ιλιάδα» που βάζει στο στόμα του ίδιου του Ποσειδώνα τα περί μοιρασιάς του κόσμου (10), είναι φανε­ρό πως θεωρεί τον Ποσειδώνα πολύ πιο μεγάλο θεό, ενώ τον Άδη απλό τοποτηρητή του στον κόσμο των νεκρών. Κατά τη θεομαχία ο Άδης ανησυχεί για την δραστηριότητα του Ποσειδώνα στην Τροία χωρίς να μπορεί να αντιδράσει (11).

ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΥΣΤΙΚΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ

Πολύ ενδιαφέρον το θέμα και γι’ αυτό προχωρούμε λέγοντας πως και οι οπαδοί των μυστικών αιρέσεων, που πολύ ενδια­φέρονταν για την πέραν του τάφου τύχη των μυστών, χρησιμοποιούσαν για το θεό του Κάτω Κόσμου ονόμα­τα που είχαν ειδική έννοια, ερμηνευόμενη μόνο σε όσους δέχονταν τη μύηση. Σ' αυτά ανήκει το όνομα «Ζαγρεύς» (μεγάλος κυνηγός) που οι ορφικοί τον θεω­ρούσαν ως άλλη υπόσταση του Διονύσου και ως θεό ευεργέτη των ανθρώπων.
Οι αρχαίοι αυτοί μυστικιστές είχαν και δική τους διδασκα­λία για το υπερπέραν, γνωστή από τα ενεπίγραφα χρυ­σά ελάσματα, με τα οποία εφοδίαζαν τους νεκρούς τους και τα οποία περιείχαν οδηγίες για τη γεμάτη παγίδες πορεία τους στον Άδη.
Πολύ συνηθισμένα ήταν και τα ευφημιστικά ονόματα για το θεό του Κάτω Κόσμου. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, λέει πως οι περισσότεροι φοβούνταν να βάλουν στο στόμα τους το όνομα Άδης και ονόμαζαν το θεό Πλού­τωνα, «ότι εκ της γης κάτωθεν ανίεται ο πλούτος» (12) .
Το ότι και ο μύθος της Κόρης την ταύτισε με την πάρεδρο του Άδη και την παρουσίασε να μοιράζει τη φροντίδα της τόσο στον κόσμο των νεκρών όσο και στη βλάστη­ση των καρπών της γης, διδάσκει πως μερικές από τις θεότητες του Κάτω Κόσμου ήταν φυσικό και εύκολο να γίνουν και θεότητες της ευφορίας.
Και να ήταν μόνον αυτά;
Με τη δραστηριότητα του Ηρακλή στον Κάτω Κόσμο, καθώς και με τις επιχειρήσεις του εναντίον κακόβου­λων υποχθόνιων υπάρξεων, ασχολούνταν πολλοί μύθοι. Το ότι μπόρεσε, για παράδειγμα, να μπει στον Άδη και να αιχμαλωτίσει τον Κέρβερο, τη μισητότερη από τις εκεί τερατώδεις υπάρξεις, τον έκανε πολύ προσφιλή ήρωα.
Είναι γεγονός, ότι ο Ηρακλής συγκρούστηκε και με τα παιδιά του Νηλέα, ο οποίος στη λατρεία ήταν θεός του Κάτω Κόσμου, καθώς και με τα παιδιά του Ιπποκόοντα, όμοιου θεού της Σπάρτης, που μας αναφέρει ο μεγάλος περιηγητής της αρχαιότητας Παυσανίας (13) και, μάλιστα, βγήκε πάντα νικητής εξοντώνοντας τις κακόβουλες υπάρξεις που βασάνιζαν τον κόσμο.
Το γεγονός αυτό τον ύψωσε στην κατηγορία των παρή­γορων θεοτήτων και λατρεύτηκε σε πολλά ιερά των ύστερων χρόνων της αρχαιότητας με τα επίθετα «καλλίνικος» και «παγκράτης» ή «παγκρατής».

ΟΙ ΠΕΡΙΦΗΜΕΣ ΣΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΩΡΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΔΗ!

Πρέπει να μολογήσουμε ότι με το βασίλειο του Άδη γενικότερα ή με τη μελαγ­χολική μορφή του κράτους των σκιών ασχολούνταν στα αρχαϊκά χρόνια μερικά ποιήματα, όπως η «Μινυάς» και οι «Νόστοι», καθώς και πολλές «Νέκυιες» και «Κα­ταβάσεις» στον Άδη που ήταν λαϊκά αναγνώσματα απευθυνόμενα τις περισσότερες φορές στους οπαδούς μυστικών αιρέσεων, των οποίων ζητούσαν να τονώσουν την ευλάβεια.
Κατά τον σχολιαστή (14), οι «Καταβάσεις» ήταν άτεχνα, συναρπαστικά ποιήματα: γοήτευαν με τις περιπέτειες των ηρώων που προσπαθούσαν να φτάσουν στο βασίλειο του Άδη, και έπειτα με τους κινδύνους από τους φρουρούς του Άδη, από τους θεούς του Κάτω Κόσμου και από τα ίδια τα «αμενηνόηνα των τεθνεώτων» που ήταν άυλα και επομένως δυσκολοπολέμητα.
Είναι γνωστόν, ότι πολλοί ζωγράφοι εμπνέονταν από ποιήματα σαν τη «Μινυάδα» και τους «Νόστους» που περιέγραφαν το τέλος πολλών ηρώων και την κάθοδο τους στον Άδη, καθώς και τις εκεί τιμωρίες των μεγάλων αμαρτωλών, και έδιναν με προσωπικές τους συνθέσεις δική τους εικόνα του Κάτω Κόσμου.
Γράφει ο σχολιαστής:
«Την πρώτη θέση ανάμεσα στις συνθέσεις αυτές κατείχε η «Νέκυια» του Πολυγνώτου στη δελφική Λέσχη των Κνιδίων: η εικόνα άρχιζε με τον Αχέροντα ποταμό που είχε καλάμια και υδροχαρή βλάστηση στις όχθες του, και στη μέση τον διέσχιζε η βάρκα του Χάρωνα. Ο Χάρων ήταν ένας γέρος βαρκάρης, όπως τον παρουσίαζε η «Μινυάδα»· ο Πολύγνωτος πάνω στη βάρκα απεικόνισε κοινούς θνητούς.
Ανάμεσα στους μεγά­λους αμαρτωλούς παρέστησε τον Τάνταλο να στέκεται μέσα σε μια λίμνη και να βασανίζεται από δίψα, ενώ πάνω από το κεφάλι του απεικονίστηκαν κλαδιά με ώριμους καρπούς (που όμως κατά τους μύθους υψώ­νονταν ως τον ουρανό, μόλις ο Τάνταλος άπλωνε τα χέρια του).
Παρέστησε και τον Σίσυφο να σπρώχνει προς την κορυφή του βουνού μεγάλο λίθο, ο οποίος κυλούσε κάτω μόλις πλησίαζε στην κορυφή, παρέστη­σε και τον Τιτυό που είχε προσβάλει τη Λητώ και είχε καταδικαστεί να μένει δεμένος και να τρώνε γύπες το συκώτι του, παρέστησε και την Εριφύλη με τον μοιραίο όρμο στα χέρια της, καθώς και κοινούς αμαρτωλούς που η τιμωρία τους μπορούσε να αποβεί διδακτική για τους ζωντανούς ανθρώπους: απ’ αυτούς ήταν ένας νέος που δεν είχε δείξει τον απαιτούμενο σεβασμό προς τον πατέρα του, τον οποίο είχε βασανίσει. Στον Άδη ο νέος τιμωρούνταν από τον πατέρα του. Επίσης ένας ιερόσυλος που την τιμωρία του στον Άδη είχε αναλάβει μια γυναίκα. Ο Πολύγνωτος παρέστησε και τον Θησέα και τον Πειρίθου να τιμωρούνται κατά τον γνωστό τρόπο. Απεικόνισε και τον Ορφέα με τη λύρα μέσα σε άλσος της Περσεφόνης που εύκολα γνωριζό­ταν από τις λεύκες και τις ιτιές. 'Εβλεπε κανείς στην εικόνα και ομηρικούς ήρωες σε στάσεις ή σκηνές υποβαλλόμενες από το έπος, όπως τον Αγαμέμνονα, τον Αχιλλέα, τον Πάτροκλο, τον Πρωτεσίλαο, τους δυο Αίαντες και πολλούς από τους αντιπάλους τους, όπως τον Έκτορα και τον Πάρη και τους συμμάχους των Τρώων Μέμνονα, βασιλιά των Αιθιόπων, και Σαρπηδόνα, βασιλιά των Λυκίων. Φαινόταν και ο Θάμυρις με σπασμέ­νη τη λύρα του.» (14)

Η ΤΙΜΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΘΝΗΤΩΝ!

Οι κοινοί θνητοί που τιμωρούνταν στον Άδη δεν ήταν δυνατόν να απεικονιστούν σε μεγάλη κλίμακα, γιατί ήταν πολλοί. Μπορούμε να υποθέσουμε πως η τιμωρία (η «κόλαση» τους) άρχιζε μόλις αποφα­σιζόταν από τους δικαστές του Άδη. Οι δικαστές ήταν ήρωες που είχαν διακριθεί για παρόμοια δραστη­ριότητα στον Επάνω Κόσμο, όπως ο νομοθέτης Ραδάμανθυς και ο Μίνως, που είχε τη φήμη του πιο «δίκαιου κριτή».
Ποιος ο Ραδάμανθυς, λοιπόν, και ποιος ο Μίνως;

1.Ο Ραδάμανθυς ήταν ένα πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας, γιος του Δία και της Ευρώπης και αδελφός του Μίνωα και του Σαρπηδόνα. Υιοθετήθηκε με τους αδελφούς του από τον σύζυγο της μητέρας τους, τον βασιλιά της Κρήτης Αστερίωνα, τον οποίο διαδέχτηκε ο Μίνως.
Ο Ραδάμανθυς υποχρεώθηκε τότε από τον αδελφό του να εγκαταλείψει την Κρήτη και ίδρυσε με την ακολουθία του πολλές αποικίες στα γύρω νησιά. Τελικά εγκαταστάθηκε στη Βοιωτία, όπου παντρεύτηκε τη χήρα του Αμφιτρύωνα Αλκμήνη.
Ο Ραδάμανθυς απέκτησε φήμη εξαιρετικά δίκαιου και σοφού βασιλιά και γι’ αυτό οι θεοί τον μετέθεσαν στα Ηλύσια πεδία. Νεότεροι μύθοι τον αναφέρουν ως βασιλιά των νήσων των Μακάρων και ως αυστηρό αλλά δίκαιο κριτή των νεκρών στον Άδη, μαζί με τον Μίνωα και τον Αιακό.

2. Ο Μίνως ήταν κι αυτός ένας μυθικός βασιλιάς της Κρήτης, γιος της Ευρώπης και του Δία, αδελφός του Ραδάμανθη και του Σαρπηδόνα. Παντρεύτηκε την Πασιφάη, κόρη του Ήλιου και απέκτησε μαζί της τη Φαίδρα, την Αριάδνη, την Ακακαλλίδα, τον Κατρέα, τον Δευκαλίωνα και τον Γλαύκο.
Σύμφωνα με την παράδοση ο Μίνως υπήρξε μεγάλος νομοθέτης και βασιλιάς, εκπολιτιστής των κατοίκων του νησιού. Κάθε εννέα χρόνια μέσα στη σπηλιά της Ίδας (Ιδαίον Άντρον), ο Δίας έδινε οδηγίες στον Μίνωα.
Η παράδοση αναφέρεται ακόμα στον ανταγωνισμό των αδελφών και στην αναγκαστική αναχώρηση του Ραδάμανθη και του Σαρπηδόνα από την Κρήτη. Μάλιστα, ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι ο Μίνως έζησε στους ομηρικούς χρόνους.
Ο Ευσέβιος Καισαρείας, πατέρας της Εκκλησιαστικής μας Ιστορίας, γράφει ότι ο Μίνως ήταν σύγχρονος του Περσέα, του Ασκληπιού, των Διόσκουρων και του Ηρακλή
Το όνομα του Μίνωα ίσως αποτελεί τίτλο ανάλογο με εκείνον του φαραώ της Αιγύπτου, οπότε εξηγείται αρκετά καλά η παρουσία του σε διάφορες περιόδους που χρονικά απέχουν πολύ μεταξύ τους.
Κάτω λοιπόν από τον τίτλο Μίνως υπάρχει η θαλασσοκρατία και η μεγάλη ακμή των μινωιτών στη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού!..

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

Ιλιάδα , Ε 845.
Βλέπε: «Ελληνική Μυθολογία», τόμος 2: «Οι θεοί», Εκδοτική Αθηνών.
Πολυδέγμων ή Πολυδέκτης αποκαλούνταν, γιατί δεχόταν στην επικρά­τειά του όλους τους ανθρώπους που πέθαιναν.
Ομηρικοί Ύμνοι 430
Ιλιάδα Θ 158 κ. εξ.
Ομηρικοί Ύμνοι 81
Απολλώνιος, Ομηρικόν Λεξικόν 100, 33
Όμηρος, Ι 457
Πομπόνιος Μέλα 2, 3, 49
Ιλιάδα, Ο 187 κ.ε.,
Ιλιάδα, Υ 67 κ.ε.
Κρατύλος
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 3, 15, 3 κ. ε.
Βλέπε: «Ελληνική Μυθολογία», τόμος 2: «Οι θεοί», Εκδοτική Αθηνών.