08/03/14 22:46 - Να είχαν άραγε και οι αρχαίοι … κόλλυβα;

 

Να είχαν άραγε και οι αρχαίοι … κόλλυβα;

Επειδή σήμερα είναι μία ημέρα όπου, από εκκλησιαστικής πλευράς, ενθυμούμαστε ένα θαύμα που έχει σχέση με τα κόλλυβα, ας κάνουμε μια αναδρομή στο παρελθόν να δούμε εάν και στην αρχαιότητα είχαμε κόλλυβα! Διαβάστε τα κείμενα, που ακολουθούν!...

ΕΙΝΑΙ αλήθεια, ότι ο Συναξαριστής της Εκκλησίας γράφει πως ο Ιουλιανός ο παραβάτης, γνωρίζοντας ότι οι χριστιανοί καθαρίζονται με τη νηστεία στη πρώτη εβδομάδα της αγίας Σαρακοστής - γι' αυτό την λέμε καθαρά εβδομάδα - θέλησε να τους μολύνει. Διέταξε λοιπόν, κρυφά, όλες οι τροφές στην αγορά να ραντισθούν με αίματα ειδωλολατρικών θυσιών.

Όμως με Θεία ενέργεια, φάνηκε στον ύπνο του τότε Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως Ευδόξίου, ο μάρτυρας Θεόδωρος και φανέρωσε το πράγμα. Παρήγγειλε να ενημερωθούν όλοι οι χριστιανοί, να μην αγοράσουν καθόλου τρόφιμα από την αγορά και για να αναπληρώσουν την τροφή να βράσουν σιτάρι και να φάνε τα λεγόμενα κόλλυβα, όπως τα έλεγαν στα Ευχάϊτα. Ετσι και έγινε και ματαιώθηκε ο σκοπός του ειδωλολάτρη αυτοκράτορα. Και το Σάββατο τότε, ο ευσεβής λαός που διαφυλάχθηκε αμόλυντος στην καθαρά εβδομάδα, απέδωσε ευχαριστίες στον μάρτυρα.

Από τότε γύρω στα μέσα του Δ΄ αιώνα, η Εκκλησία τελεί κάθε έτος την ανάμνηση αυτού του γεγονότος σε δόξα Θεού και τιμή του μάρτυρα αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος. [www.saint.gr]

Είχαν, όμως, κόλλυβα οι αρχαίοι. Ας διαβάσουμε τα παρακάτω κείμενα:

Αρχαίες και βυζαντινές γεύσεις και διατροφικές συνήθειες

Ποιες ήταν οι αγαπημένες σπεσιαλιτέ των αρχαίων Ελλήνων; Πώς άλλαξε η εγχώρια διατροφή από την εποχή του Βυζαντίου μέχρι σήμερα; Αυτά και πολλά ακόμα ερωτήματα θα επιχειρήσουν να απαντήσουν οι ομιλητές στο συμπόσιο με θέμα «Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Γαστρονομία», που πραγματοποιείται στις 7 και 8 Μαΐου στο νέο Μουσείο Οίνου του Κτήματος Λαζαρίδη, στο Καπανδρίτι Αττικής. Οι συμμετέχοντες θα έχουν την ευκαιρία να συνομιλήσουν με ιστορικούς, κριτικούς γαστρονομίας και συγγραφείς από την Ελλάδα και το εξωτερικό, αλλά και να δοκιμάσουν πιάτα της αρχαιοελληνικής και βυζαντινής κουζίνας με τη συνοδεία ζωντανής μουσικής.
Οι ιστορικοί με ειδίκευση σε θέματα διατροφής αντλούν στοιχεία από ανασκαφικά ευρήματα και γραπτές πηγές, οι οποίες όμως σπανίζουν, δεδομένου ότι, κατά παράδοση, οι μαγειρικές συνταγές μεταφέρονταν προφορικά από γενιά σε γενιά. Εξάλλου, η καταγραφή τους έχει νόημα «μόνο εφόσον η πλειοψηφία του πληθυσμού γνωρίζει ανάγνωση», εξηγεί ο Johannes Koder, καθηγητής Βυζαντινών Σπουδών, μέλος της Αυστριακής Ακαδημίας και ένας από τους προσκεκλημένους του συμποσίου. «Οι ελληνικές γραπτές πηγές —κυρίως ιατρικά συγγράμματα και κανόνες για τη νηστεία— είναι μόνο εν μέρει αξιοποιήσιμες», προσθέτει.
Το μόνο σίγουρο είναι ότι τα αποτελέσματα τέτοιου είδους ερευνών εξάπτουν τη φαντασία του κοινού, αφού ρίχνουν φως σε άγνωστες πηγές της καθημερινής ζωής των προγόνων μας, αποκαλύπτοντας πόσο λίγο διέφερε από τη δική μας.
Για παράδειγμα, φαίνεται ότι το χάσμα μεταξύ φτωχών και πλουσίων ήταν κάθε άλλο παρά αμελητέο αρκετούς αιώνες πριν από την έλευση του καπιταλισμού: Κατά τη βυζαντινή περίοδο, οι κατώτερες τάξεις έτρωγαν κακής ποιότητας ψωμί και «αγιοζούμι» με κρεμμύδι, αλάτι και ελάχιστο λάδι, όταν οι πλούσιοι δειπνούσαν με «μονόκυθρον» — μια πλούσια σούπα με λάχανο, αυγά, τυρί, κρέμα και άφθονο λάδι, την οποία συνόδευαν με ψάρι ή κρέας, φρέσκα λαχανικά και κρασί. Οι φτωχοί, σύμφωνα με τον καθηγητή Koder, αποκαλούνταν «χαβιαροκαταλύτες» αφού δεν μπορούσαν να αγοράσουν ούτε καν το φτηνό χαβιάρι.
Στο πέρασμα του χρόνου, η διατροφή στον ελλαδικό χώρο άλλαξε, ως συνέπεια κλιματικών αλλαγών και εξωτερικών επιρροών. Το σπανάκι, λ.χ., πιθανότατα εισήχθη στο Βυζάντιο από τους Σελτζούκους Τούρκους της Περσίας και της Μεσοποταμίας κατά τον 12ο αιώνα.
Πάντως, κάποιες γεύσεις έχουν παραμείνει αναλλοίωτες — όπως οι τηγανίτες με μέλι, που οι Βυζαντινοί ονόμαζαν «λαλάγκια», ή τα κόλλυβα, τα οποία καταναλώνονταν συστηματικά ως επιδόρπιο. [Πηγή: Καθημερινή, 5/5/2011 (Χριστίνα Σανούδου)]

Σε ένα άρθρο το οποίο υπογράφει ο κ. Ιωάννης Γ. Νεραντζής, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κρήτης: «Εσχάρα-βωμός στο Λαφριαίον Ιερόν της πόλεως Καλυδώνος Αιτωλίας - Θυσίες προς τιμήν των χθονίων θεοτήτων και των ηρώων», μεταξύ άλλων διαβάζουμε τα εξής:

«… Το αξιοθαύμαστο στην παρούσα περίπτωση είναι ότι, ειδικά στην Αιτωλία, η τελετή αυτή των Χύτρων με πανσπερμία επιβίωσε μέχρι σήμερα σε συγκεκριμένο λαϊκό έθιμο: σύμφωνα με αυτό, μια συγκεκριμένη ημέρα του χρόνου, στις 21 Νοεμβρίου στη χριστιανική γιορτή της «Παναγίας Πολυσπορίτισσας!», στη χύτρα του σπιτιού μαγειρεύουν «πολυσπόρια» (διάφορους σπόρους δημητριακών και οσπρίων), για να τα τρώγουν και να τα μοιράζουν σε δικούς για τα «χρόνια πολλά». Με άλλα λόγια, για να εξασφαλίσουν την αφθονία των καρπών για το χρόνο που έρχεται. Μάλιστα, ο Γ.Α. Μέγας (σημ. 72) γράφει ότι ειδικά στην Αιτωλία, σύμφωνα με την αφήγηση ντόπιας γυναίκας, υπάρχει ακόμα η συνήθεια «να ταϊζουν ή να νίβουν τη βρύση με σπόρια “για να γέννουνται καλά τα σπαρτά”, δηλαδή παίρνουν πολυσπόρια (σιτάρι, καλαμπόκι, κουκιά, φασόλια κ.τ.λ.) και πάνε στη βρύση, τα ρίχνουν μέσα και λένε: “Όπως τρέχει το νερό, να τρέχει το βιό”. Κατόπιν παίρνουν νερό από τη βρύση και γυρίζουν σπίτι. (Αιτωλία)». Για να συμπληρώσει ο ίδιος: «Είναι προσφορά των πρώτων καρπών του έτους, όπως και κατά την αρχαιότητα, και γίνεται και τώρα στην περίοδο της σοδειάς για να εξασφαλίσουν την αφθονία των καρπών για το χρόνο που έρχεται. Βρασμένο στάρι με διάφορους καρπούς είναι και τα πολυσπόρια ή κόλλυβα, που τα βράζουμε τις ημέρες των ψυχών ως προσφορά στους νεκρούς. Τα “πολυσπόρια” λέγονται σε μερικές περιοχές και με το αρχαίο τους όνομα “πανσπερμιά”». Για να συμπληρώσει ο M. Nilsson (σημ. 73): «Πολύ σπάνια μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη συνέχεια μιας λατρευτικής συνήθειας διαμέσου των αιώνων τόσο καλά, όσο αυτήν [= την “Πανσπερμιά”]». Παρατηρούμε, εδώ, ότι η μόνη διαφορά με την αρχαία τελετουργία είναι ότι, αντιθέτως, στη σημερινή τελετουργία τα τρώνε τα “πολυσπόρια” λόγω άγνοιας ή λόγω σκόπιμης παραποίησης υπό της νέας επιβληθείσας θρησκείας του Χριστιανισμού του μαγικο-ιερουργικού ρόλου της τελετουργίας αυτής της «Πανσπερμίας». [Βλέπε περισσότερα: Ιωάννης Γ. Νεραντζής: Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κρήτης «Εσχάρα-βωμός στο Λαφριαίον Ιερόν της πόλεως Καλυδώνος Αιτωλίας - Θυσίες προς τιμήν των χθονίων θεοτήτων και των ηρώων» , Περιοδικό Αρχαιολογία», Δευτέρας, 27 Μαΐου 2013]