15/03/14 23:28 - Ο Χάρων, ο Χάρος και τα θανατηφόρα έργα τους!..

 

Ο Χάρων, ο Χάρος και τα θανατηφόρα έργα τους!..

Τι πίστευαν, αλήθεια, οι αρχαίοι Έλληνες για τον Χάρωνα και τον ψυχοπομπό Ερμή, που κατευόδωνε τις ψυχές στον Άδη και τι πρεσβεύουν σήμερα οι Έλληνες χριστιανοί; Βέβαιον είναι ότι ούτε η «Ιλιάδα» ούτε η «Οδύσσεια» αναφέ­ρουν τον Χάρωνα. Η «Οδύσσεια» μάλιστα περιγρά­φοντας την κάθοδο των ψυχών των μνηστήρων στον Άδη, αποκλείει τη μεσολάβηση οποιουδή­ποτε άλλου προσώπου πλην του Ψυχοπομπού Ερμή.

ΣΥΜΦΩΝΑ με την Ελληνική Μυθολογία (1) ο Χάρων στα προχωρημένα ιστορικά χρόνια ήταν γνωστός στις περισσότερες ελληνικές πόλεις ως δαιμονική ύπαρξη του υποχθόνιου κόσμου, επι­φορτισμένη με τη διαπόρθμευση των ψυχών από τον κόσμο των ζώντων στον κόσμο των νεκρών δυο γνήσιες μορφές του Άδη, η Στυξ και το Έρεβος, υπήρξαν οι γονείς του.
Το έργο του Χάρωνα προϋποθέτει την πίστη πως οι δυο κόσμοι, των ζώντων και των νεκρών, χωρίζονται με ποτάμι ή λίμνη και πως οι φυλασσό­μενη από τον «κύνα του Άδου» πύλη του υποχθό­νιου βασιλείου βρισκόταν στην αντίπερα όχθη του υδάτινου χωρίσματος και ήταν προσιτή μόνο με το «ακάτιον» του Χάρωνα.

ΟΥΤΕ ΛΕΞΗ!..

Βέβαιον είναι ότι ούτε η «Ιλιάδα» ούτε η «Οδύσσεια» αναφέ­ρουν τον Χάρωνα. Η «Οδύσσεια» μάλιστα περιγρά­φοντας την κάθοδο των ψυχών των μνηστήρων στον Άδη, αποκλείει τη μεσολάβηση οποιουδή­ποτε άλλου προσώπου πλην του Ψυχοπομπού Ερμή.
Ο Ερμής, φτάνοντας στο ανάκτορο του Οδυσσέα, βρήκε τους μνηστήρες θανάσιμα χτυ­πημένους και πεσμένους στο έδαφος. Έσπευσε να «εκκαλέσει» τις ψυχές τους, και εκείνες συγ­κεντρώθηκαν γύρω του. Αμέσως ο θεός μπήκε επικεφαλής τους και τις οδήγησε στον Άδη, χω­ρίς να συναντήσει πουθενά τον Χάρωνα!
Τοπικές παραδόσεις για τον Χάρωνα είναι βέ­βαιο πως υπήρχαν στα αρχαϊκά χρόνια, γιατί το έπος «Μινυάς», που είχε ιδιαίτερη προτίμηση σε θέματα σχετιζόμενα με τον Κάτω Κόσμο, με «κα­ταβάσεις» ονομαστών θνητών στον 'Αδη και με τιμωρίες εκεί ασεβών ανθρώπων, έκανε λόγο και για τον Χάρωνα, τον οποίο παρουσίαζε ως γέρο πορθμέα, όπως τον παρέστησε και ο μεγάλος ζωγράφος της αρχαιότητας Πολύγνωτος (2) στη Νέκυια της δελφικής Λέσχης των Κνιδίων, πριν από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ.
Ο Παυσανίας που είδε τη ζωγραφική σύνθεση του Πολυγνώ­του και ήξερε και το ποίημα της «Μινυάδας» (στο οποίο συχνά παραπέμπει), σημειώνει πως ο Πολύ­γνωτος ακολούθησε τον ποιητή της «Μινυάδας» στην παράσταση του Χάρωνα. Η σύνθεση του Πο­λυγνώτου, που είχε το σκοπό να δώσει μια γενική εικόνα του υποχθόνιου βασιλείου, φυσικό είναι να άρχιζε με τον πορθμέα Χάρωνα, τον οποίο πα­ρουσίαζε στο έργο του, πριν απεικονίσει ο,τιδήποτε άλλο σχετιζόμενο με τον ' Αδη: με το μικρό του σκάφος ο Χάρων διέσχιζε τα νερά ποταμού ή λίμνης έχοντας ως επιβάτες έναν άντρα και μια γυναίκα, πλάι στους οποίους ο ζωγράφος είχε σημειώσει τα ονόματα τους: Τέλλις και Κλεόβοια· υδροχαρή φυτά φαίνονταν στην όχθη και ψάρια που έμοιαζαν με σκιές απεικονίστηκαν μέσα στο νερό.
Οι περισσότερες παραδόσεις συνδέουν τον Χά­ρωνα με τον Αχέροντα, έναν από τους ποταμούς του Κάτω Κόσμου. ' Αλλος υποχθόνιος ποταμός ήταν η Στυξ. Και τα δυο αυτά ονόματα, καθώς και της Αχερουσίας Λίμνης, στις πόλεις όπου υπήρ­χαν «στόμια» καθόδου στον Άδη ή άλλα ιερά του Κάτω Κόσμου (χαρώνεια ή πλουτώνεια), συνηθιζό­ταν να τα δίνουν σε παρακείμενα ρυάκια ή λι­μνούλες (συνήθως βάλτους): στην περιοχή της αρκαδικής Νώνακρης ο Παυσανίας είδε το νερό της επίγειας Στύγας να καταρρέει από ψηλό βρά­χο στο πετρώδες έδαφος ενός φαραγγιού των Αροανίων και στην αργολική Ερμιόνη βρήκε την Αχερουσία Λίμνη μαζί με ναούς και ιερά θεοτή­των του Κάτω Κόσμου.
Το όνομα του Χάρωνα, που είναι ελληνικό και σημαίνει τον πρόξενο χαράς, μπορούσε να δίνε­ται και σε ανθρώπους (γνωστός ο λογογράφος Χάρων από τη Λάμψακο που είχε γράψει και «Χρονικά» της πατρίδας του). Σε θεότητα του Κά­τω Κόσμου ευνόητο είναι πως το όνομα δόθηκε ευφημιστικά, όπως και το συγγενικό όνομα «Χάροψ» (χαρωπός) ενός βοιωτικού θεού του Κάτω Κόσμου που επίσης το έπαιρναν και άνθρωποι, άντρες και γυναίκες (Χάροψ και Χαροπίς).
Ο Διόδωρος, περιγράφοντας διεξοδικά τα «περί των νομίμων των περί τους τετελευτηκότας παρ’ Αιγυπτίοις γενομένων» (3) και θέλοντας να δείξει πως υπάρχουν ομοιότητες με τα «παρ' Έλλησι καθ' Άδου μυθολογούμενα» (4), αναφέρει και στην Αίγυπτο έναν πορθμέα, ο οποίος μετέφερε με ειδικό σκάφος στην αντίπε­ρα όχθη μικρής λίμνης το πτώμα κάθε ανθρώπου προτού ενταφιαστεί, και προσθέτει πως οι Αιγύ­πτιοι «τον πορθμέα, κατά την ιδίαν διάλεκτον, ονομάζουσι χάρωνα».
Μ' αυτό, όπως ισχυρίζεται και ο σχολιαστής (6), δεν θέλει να πει πως το όνομα χάρων είναι αιγυπτιακό (όπως κά­ποτε υποστηρίζεται), αλλά μόνο πως οι Αιγύπτιοι ονόμαζαν τον δικό τους πορθμέα (ο οποίος ήταν ζωντανός άνθρωπος) με ένα όνομα που αντιστοι­χούσε στο ελληνικό του θεού Χάρωνα (7).

ΣΑΡΑΝΤΑ ΔΥΟ ΔΙΚΑΣΤΕΣ!..

Θα πρέπει εδώ να πούμε πως, εάν εξαιρέσουμε το παραπάνω όνομα, επίδραση στις ελ­ληνικές παραδόσεις για τον Χάρωνα μπορεί να υπάρχει από τα αιγυπτιακά ταφικά έθιμα που πε­ριγράφει ο Διόδωρος.
Ας περιγράψουμε την σκηνή:
Στην αντίπερα όχθη της λιμνούλας, όπου ο πορθμέας αποβίβαζε το σώμα του νεκρού (8) περίμεναν σαράντα δύο δικα­στές, οι οποίοι έκριναν τις πράξεις του νεκρού, βασιζόμενοι σε καταθέσεις εκείνων που τον εί­χαν γνωρίσει.
Εάν ο νεκρός δεν είχε ζήσει δίκαια, το σώμα του «είργετο της ειθισμένης ταφής». Εάν, όμως, κρινόταν δίκαιος, οι συγγενείς ζητούσαν από τους κάτω θεούς να τον κάνουν «σύνοικον τοις ευσεβέσι».
Τότε -και μόνον τότε- γινόταν η ταφή!
Στην Ελλάδα υπήρχαν τοπικές παραδόσεις για μια δίκη, στην οποία υποβάλλονταν οι ψυχές κατά την είσοδο τους στον Άδη, ενώπιον δικαστών, οι οποίοι εί­χαν διακριθεί ως δίκαιοι άνθρωποι όταν ζούσαν, όπως ήταν ο Αιακός και ο Ραδάμανθυς.

ΔΑΙΜΩΝ Ο ΧΑΡΩΝ!..

Ο ελληνικός Χάρων, σύμφωνα με τον σχολιαστή (9), αρχικά ήταν ένας από τους τοπικούς δαίμονες του Κάτω Κόσμου. Εξελίχθη­κε σε πορθμέα των ψυχών, ίσως από ξενική επί­δραση (αιγυπτιακή ή μινωική).
Ωστόσο, ως θεϊκός πορθ­μέας ο Χάρων ήταν εξαρτημένος από το βασιλιά του Κάτω Κόσμου (10), ο οποίος ενέκρινε να δέχεται ως αμοιβή τον οβο­λό, με τον οποίο οι συγγενείς των νεκρών τους εφοδίαζαν κατά την ταφή, απαγόρευε όμως τη διαπόρθμευση ζωντανών ανθρώπων, ανεξάρτητα από αμοιβή.
Με την τελευταία απαγόρευση συν­δέεται ένας από τους ελάχιστους μύθους που δημιουργήθηκαν για τον Χάρωνα: ως πορθμέας είχε τολμήσει να αρνηθεί τη διαπόρθμευση του Ηρακλή, όταν ο ήρωας κατέβηκε στον Άδη για να απαγάγει τον Κέρβερο. Ο Ηρακλής όμως μπόρεσε να γίνει κύριος του ακάτιου και να συλ­λάβει τον Χάρωνα, τον οποίο ξυλοκόπησε άγρια και τον ανάγκασε να συμμορφωθεί με την επιθυ­μία του. Ο βασιλιάς του Άδη τιμώρησε κι αυτός με τη σειρά του τον Χάρωνα ως παραβάτη ρητών εντολών!

Ο ΧΑΡΟΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ!

Ο Χάρος, για τους Νεοέλληνες, είναι ο θάνατος και, ιδίως, η προσωποποίηση τού θανάτου, ο χάροντας («για ιδές καιρό που διάλεξε ο χάρος να μέ πάρει», δημ. τραγούδι)· 2. (μτφ.) καθετί που επιφέρει θάνατο, όλεθρο· 3. (φρ.) α) «παλεύει με τον χάρο»· χαροπαλεύει· β) «πήγε στην πόρτα τού χάρου»· παραλίγο να πεθάνει· γ) «ξέφυγε από τα νύχια [ή από το το στόμα] τού χάρου»· διέφυγε σοβαρό κίνδυνο· δ) «τόν βλέπω σαν τον χάρο»· μού είναι πάρα πολύ μισητός· ε) «όποιον πάρει ο χάρος»· λέγεται σε περιπτώσεις που κάποιος: i) πυροβολεί ή, γενικά, επιτίθεται εναντίον πλήθους· ii) επιχειρεί κάτι, συνήθως παράτολμο, αδιαφορώντας για το ποιος θα υποστεί τις συνέπειες· στ) «τόν ξέχασε ο χάρος»· λέγεται για κάποιον που είναι υπέργηρος· 4. (παροιμ.) α) «ο χάρος τόν παρακαλεί, κι εκείνος καμαρώνει»· λέγεται για κάποιον που, ενώ απειλείται από καταστροφή, δείχνει να μην ανησυχεί· β) «χάρε, χαρά που μού 'φερες και λύπη που μού πήρες»· λέγεται για κάποιον που χαίρεται με τον θάνατο άλλων, όπως τουλάχιστον διαβάζουμε στο Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας, των Εκδόσεων "Πάπυρος".

Η ΧΑΡΩΝ ΤΟΥ ΛΟΥΚΙΑΝΟΥ

Ένας από τους πιο σπουδαίους σοφιστές του 2ου μ.Χ. αιώνα, ήταν κι ο Λουκιανός, ο οποίος, ως γνωστόν, γεννήθηκε στα Σαμόσατα της Β. Συρίας στα 120 ή 125 μ.Χ. από πολύ φτωχή οικογένεια.
Ο πατέρας του ήθελε να κάνει το Λουκιανό μαρμαρά και τον έστειλε κοντά σ' ένα γνωστό του για να μάθει την τέχνη.
Ο Λουκιανός φαίνεται ότι είχε κάποια κλίση στην καλλιτεχνία και δέχτηκε μ' ευχαρίστηση το επάγγελμα αυτό. Από την πρώτη μέρα όμως έτυχε να κάνει μια ζημιά - έσπασε μια πλάκα μαρμάρινη - κι έφαγε τόσο ξύλο, ώστε έφυγε και δεν ξαναπάτησε στο εργαστήριο!
Από κείνη τη μέρα, σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, ο Λουκιανός αποφάσισε να επιδοθεί στα γράμματα. Λένε μάλιστα πως ένα όνειρο που είδε στον ύπνο του εκείνο το βράδυ τον έσπρωξε σ' αυτήν την ιδέα.
Έμαθε λοιπόν τα ελληνικά κι έγραψε τα έργα του με τόση χάρη στη γλώσσα μας, σαν να ήταν η μητρική του γλώσσα!
Ο σοφιστής μας ταξίδεψε σ' όλο το ρωμαϊκό κράτος, γυρνώντας το από άκρη σ' άκρη και τελικά εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια, όπου ανάλαβε ανώτερα διοικητικά και στρατιωτικά αξιώματα.
Μη λησμονήσουμε να πούμε ότι ο Λουκιανός, που ήταν επίσης και σπουδαίος ρήτορας, υπήρξε ο σημαντικότερος συγγραφέας των πρώτων μεταχριστιανικών χρόνων! Τα έργα του, που ήταν πάρα πολλά και σώθηκαν μέχρι τις μέρες μας περίπου 80, διακρίνονται για τη χάρη τους, την τεχνική τους, την κομψότητα και τη λεπτή σάτιρά τους.
Από τα έργα του, λοιπόν, τα σπουδαιότερα είναι: "θεών διάλογοι", "Εταιρικοί διάλογοι", "Τίμων ο μισάνθρωπος" και "Νεκρικοί διάλογοι".
Στους "Νεκρικούς διαλόγους" του σατιρίζει και διακωμωδεί τις δοξασίες της εθνικής θρησκείας για τον Άδη και τους νεκρούς, την εποχή που είχε διαδοθεί ο Χριστιανισμός και η εθνική θρησκεία είχε αρχίσει να δέχεται μεγάλα χτυπήματα.
Παρά ταύτα, η έλλειψη παλιών μύθων για τον Χάρωνα έδω­σε την ευκαιρία στον Λουκιανό να τον διακωμωδή­σει με την «επισκόπηση» του Επάνω Κόσμου, που τον βάζει να την επιχειρεί σε συνεργασία με τον μοναδικό του φίλο Ερμή.
Από την επισκόπηση ο Χάρων πείθεται για τη ματαιότητα κάθε ανθρώπι­νης δραστηριότητας και ιδίως για το ζήλο των ανθρώπων να αποκτήσουν τιμές και χρυσάφι, ενώ θα ήταν αρκετός ένας μόνον οβολός για να περά­σουν στην άλλη ζωή!..

Ο ΧΑΡΟΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΩΝ!

Ο Χάρος, για την νεοελληνική πραγματικότητα, είναι ο θάνατος και, ιδίως, η προσωποποίηση τού θανάτου, τον οποίον μάλιστα τον έχει τραγουδήσει η λαϊκή δημοτική μούσα. Είναι άλλωστε γνωστό το τραγούδι που είπε ο Αθανάσιος Διάκος λίγο πριν τον οδηγήσουν στον μαρτυρικό του θάνατο:
«Για ιδές καιρό που διάλεξε
ο χάρος να με πάρει,
τώρα που ανθίζουν τα κλαριά
και βγάζει η γη χορτάρι» !..

Μεταφορικά ο Χάρος σημαίνει το καθετί που επιφέρει θάνατο, καταστροφή ή όλεθρο και συμφορά. Λέμε, για παράδειγμα:
α) «Παλεύει με τον χάρο», δηλαδή ότι κάποιος χαροπαλεύει.
β) «Πήγε στην πόρτα τού χάρου», δηλαδή παραλίγο να πεθάνει ένας άνθρωπος.
γ) «Ξέφυγε από τα νύχια [ή από το το στόμα] του χάρου», δηλαδή διέφυγε ένας άνθρωπος του θανάτου ή, τουλάχιστον, διέτρεξε σοβαρό κίνδυνο.
δ) «Τον βλέπω σαν τον χάρο», δηλαδή ένας άνθρωπος μου είναι πάρα πολύ μισητός.
ε) «Όποιον πάρει ο χάρος», που λέγεται σε περιπτώσεις που κάποιος θέλει να σκοτώσει ορισμένους πυροβολώντας όπου νάναι, όπως διάφοροι ψυχοπαθείς.
στ) «Τον ξέχασε ο χάρος», που λέγεται για κάποιον που είναι υπέργηρος.
Υπάρχουν, βεβαίως, και πολλές παροιμίες όπως για παράδειγμα:
α) «Ο χάρος τον παρακαλεί, κι εκείνος καμαρώνει», που λέγεται για κάποιον που, ενώ απειλείται από καταστροφή, δείχνει να μην ανησυχεί!
β) «Χάρε, χαρά που μου 'φερες και λύπη που μου πήρες», που λέγεται για κάποιον που χαίρεται με τον θάνατο άλλων.
Και τόσα άλλα…

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Βλέπε: «Ελληνική Μυθολογία», τόμος 2: «Οι θεοί», Εκδοτική Αθηνών.
2. Πολύγνωτος: Περίφημος ζωγράφος της αρχαιότητας, που έζησε στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα. Καταγόταν απ' τη Θάσο αλλά εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου κι έγινε διάσημος. Παρόλο που δε σώθηκαν έργα του, μιλούν γι' αυτόν και τον επαινούν οι περισσότεροι απ' τους αρχαίους τεχνοκρίτες. Το χαρακτηριστικό γνώρισμα των έργων του ήταν η χρησιμοποίηση της προοπτικής και της σκίασης για πρώτη φορά στην αρχαία ελληνική ζωγραφική. Εκτός απ' αυτό, πρώτος ο Πολύγνωτος πέτυχε να ζωγραφίζει με μεγάλη διαφάνεια τα ρούχα, ώστε να διακρίνονται καθαρά κάτω απ' αυτά όλες οι λεπτομέρειες του κορμιού!
3. Διόδωρος Σικελιωτης, «Περί των νομίμων των περί τους τετελευτηκότας παρ’ Αιγυπτίοις γενομένων» Α΄ 1, 20
4. Διόδωρος Σικελιωτης, «Περί των νομίμων των περί τους τετελευτηκότας παρ’ Αιγυπτίοις γενομένων» Α 96, 8.2
5. Διόδωρος Σικελιωτης, «Περί των νομίμων των περί τους τετελευτηκότας παρ’ Αιγυπτίοις γενομένων» Α 92, 3.1
6. Βλέπε: «Ελληνική Μυθολογία», τόμος 2: «Οι θεοί», Εκδοτική Αθηνών.
7. Λέγεται πως ένας ετρουσκικός θεός του Κάτω Κόσμου, που όπως παριστανόταν ενέπνεε φόβο (βλοσυρός, με μεγάλο φίδι στο ένα χέρι και βαρύ σφυρί ως θα­νατηφόρο όργανο στο άλλο), δεν μοιάζει με τον ελληνικό Χάρωνα ούτε με άλλη μορφή του ελλη­νικού πανθέου, εκτός κάποτε με τον Ερμή Ψυχοπομπό. Το όνομα του όμως «Charun» μπορεί να είναι δανεισμένο από τον ελληνικό Χάρωνα. Οι Ετρούσκοι είναι γνωστό πως αρέσκονταν να εισά­γουν και ονόματα και πολιτιστικά στοιχεία ελλη­νικά.
8. Εδώ, όπως σημειώνει ο Διόδω­ρος, ο πορθμέας παίρνει αμοιβή από τους συγγενείς του, για να την αντιπαραθέσει στον οβολό που έπαιρνε ο Χάρων!
9. Βλέπε: «Ελληνική Μυθολογία», τόμος 2: «Οι θεοί», Εκδοτική Αθηνών.
10. Μιλάμε για τα ιστορικά χρόνια από τον Άδη.