20/03/14 19:18 - Η ελευθερία ως φιλοσοφική σκέψη και πράξη ζωής!..

 

Η ελευθερία ως φιλοσοφική σκέψη και πράξη ζωής!..

Όποιος διαβάσει την Αγία Γραφή θα διαπιστώσει ότι ο Θεός ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε την ελευθερία του ατόμου. Ακόμη και τους Πρωτοπλάστους, Αδάμ και Εύα, τους είχε στον Παράδεισο χωρίς ένδυση για να είναι απαλλαγμένοι από κάθε λογής δέσμευση. Σε τέτοιο σημείο μάλιστα ώστε και το φαγητό τους, που σήμερα χρειάζεται κόπος και μόχθος για να το ετοιμάσεις, να είναι χωρίς καμία στέρηση της ελευθερίας των. Όπου και να άπλωναν τα χέρια τους οι Πρωτόπλαστοι εύρισκαν τα πάντα «προς βρώσιν και πόσιν». Πλήρης ελευθερία, δηλαδή, και απόλαυση της ζωής!.. Μέχρι πού έφθανε, όμως, αυτή η ελευθερία;

Για την ελευθερία1 έχουν μιλήσει πολλοί. Άνθρωποι σοφοί, φιλόσοφοι, σκεπτικιστές, διανοούμενοι, επιστήμονες και τόσοι άλλοι. Λαϊκοί και κληρικοί. Άνθρωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών. Άνθρωποι των κοινωνικών επιστημών και της πρακτικής ή καθημερινής ζωής. Άνθρωποι όλων των κατηγοριών και των κοινωνικών διαβαθμίσεων ή διαστρωματώσεων της ελληνικής κοινωνίας, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Από πού ν’ αρχίσει κανείς και πού να τελειώσει; «Από Θεού άρξαθε» θα πουν μερικοί. Και πράγματι:
Όποιος διαβάσει την Αγία Γραφή θα διαπιστώσει ότι ο Θεός ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε την ελευθερία του ατόμου. Ακόμη και τους Πρωτοπλάστους, Αδάμ και Εύα, τους είχε στον Παράδεισο χωρίς ένδυση για να είναι απαλλαγμένοι από κάθε λογής δέσμευση. Σε τέτοιο σημείο μάλιστα ώστε και το φαγητό τους, που σήμερα χρειάζεται κόπος και μόχθος για να το ετοιμάσεις, να είναι χωρίς καμία στέρηση της ελευθερίας των. Όπου και να άπλωναν τα χέρια τους οι Πρωτόπλαστοι εύρισκαν τα πάντα «προς βρώσιν και πόσιν». Πλήρης ελευθερία, δηλαδή, και απόλαυση της ζωής!..
Υπήρχε, όμως, ένας περιορισμός: Η Γνώσις!.. Το «Δένδρον της γνώσεως του καλού και του κακού», που μας μιλάει η Παλαιά Διαθήκη2, ήταν το πρόβλημα του ανθρώπου. Δεν έπρεπε να γνωρίζει. Η γνώσις ήταν κίνδυνος!..
Κι όμως, οι Πρωτόπλαστοι το «τόλμησαν»!.. Έφαγαν εκ του δένδρου της γνώσεως και τότε άνοιξαν τα μάτια τους και γνώρισαν πολλά3!..
Από τότε, λοιπόν, άρχισαν τα μαρτύρια!.. Το τίμημα της πλήρους ελευθερίας και ανεξαρτησίας του ατόμου, η ανθρωπότης το πλήρωσε ακριβά!.. Και το πλήρωσε τόσο πολύ, ώστε ο άνθρωπος να εκδιωχτεί απ’ τον Παράδεισο και να ζει στην Κόλαση της καθημερινής ζωής!..
Το ίδιο, ασφαλώς, συνέβη και με τον Προμηθέα!.. Βλέποντας ότι οι θεοί στερούσαν από τους ανθρώπους το δικαίωμα της γνώσεως, έκλεψε ο ίδιος την φωτιά από τους θεούς για να την δώσει στους ανθρώπους!..
Γνωστή η ιστορία:
Ο Προμηθέας, σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, έκλεψε τη φωτιά από τον Όλυμπο και την έφερε στους ανθρώπους μέσα σ' έναν κοίλο κορμό νάρθηκα. Ο Δίας, έξαλλος από θυμό, έδεσε τον Προμηθέα με αλυσίδες σε μια κολόνα, όπου ένας αετός όλη την ημέρα του έτρωγε το συκώτι, που ξαναγινόταν κάθε βράδυ. Έτσι, ο Προμηθέας ζούσε καθημερινά ένα τρομερό βασανιστήριο. Τελικά ο Ηρακλής, με τη συγκατάθεση του πατέρα του Δία, που επιθυμούσε να αυξήσει τη φήμη του γιου του, σκότωσε τον αετό και απελευθέρωσε τον γιο του Ιαπετού.
Δεν χρειάζεται να διαθέτει κανείς αρκετή «φαιά ουσία» για ν’ αντιληφθεί ότι, τόσον το θέμα του «Δένδρου της γνώσεως του καλού και του κακού» του Παραδείσου, όσον και η «φωτιά» του Προμηθέως είναι συμβολικά στοιχεία, που έχουν κάτι κοινό: την απόκρυψη της γνώσεως!..
Για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους, την παρακοή των ανθρώπων την τιμώρησαν οι θεοί. Αλλά και την απόκρυψη της γνώσεως την πολέμησε ο άνθρωπος, χύνοντας μέσα στην Ιστορία ποταμούς δακρύων και αίματος!.. Και τούτο διότι είχε αντιληφθεί, ότι η γνώσις ήταν η πηγή της ελευθερίας του ατόμου!…
Και τι δεν έχουν πει βιβλικοί φιλόσοφοι και αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς!
Εάν ξεκινήσουμε από την Παλαιά Διαθήκη, θα δούμε ορισμένες φράσεις που έχουν μείνει βαθιά χαραγμένες στη σκέψη των νεωτέρων ανθρώπων:

 «και έγραψε πάσι τοις Ιουδαίοις τοις αναβαίνουσι από της βασιλείας εις την Ιουδαίαν υπέρ της ελευθερίας, πάντα δυνατόν και τοπάρχην και σατράπην και οικονόμον…» (Α΄ Εσδρ. Δ΄ 49).
 «και πάσι τοις προσβαίνουσιν από της Βαβυλωνίας κτίσαι την πόλιν, υπάρχειν την ελευθερίαν, αυτοίς τε και τοις εκγόνοις αυτών, και πάσι τοις ιερεύσι τοις προσβαίνουσιν» (Α΄ Εσδρ. Δ΄ 53).
 «και επολέμησαν τους εχθρούς Ισραήλ απ’ αυτών και έστησαν αυτώ ελευθερίαν» (Α΄ Μακκ. ΙΔ΄ 26)
 «και της ελευθερίας τεύξεται και στεφανωθήσεται» (Γ΄ Μακκ. Γ΄ 28).
 «οικέτην συνετόν αγαπάτω σου η ψυχή, μη στερήσης αυτόν ελευθερίας» (Σοφ. Σειρ. Ζ΄ 21).
 «έργασαι εν παιδί, και ευρήσεις ανάπαυσιν άνες χείρας αυτώ, και ζητήσει ελευθερίαν» (Σοφ. Σειρ. ΛΓ΄ 26).

Αλλά και η Καινή Διαθήκη είναι γεμάτη από κηρύγματα αγάπης και ελευθερίας του ανθρώπου, έτσι όπως την δίδαξε ο Θεάνθρωπος: «εί τις θέλει οπίσω μου ελθείν» θα πεί στους Μαθητάς Του ο Ιησούς, έτσι όπως τουλάχιστον διαβάζουμε στο Κατά Ματθαίον ευαγγέλιον4. Ο Χριστός δεν επιθυμεί δεσμεύσεις, αλλά πλήρην ελευθερίαν του ατόμου.
Είναι ο ίδιος ο Κύριός μας και Θεός μας, ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος θα διακηρύξει την μεγάλη αλήθεια: «Γνώσεσθε την αλήθειαν και η αλήθεια ελευθερώσει υμάς»!…5
Αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης γιατί η γνώσις βρίσκεται αντιμέτωπη με την δουλεία, την σκλαβιά και την δέσμευση πάσης ελευθερίας του ατόμου!..
Η γνώσις, έτσι όπως διεκήρυξε ο Θεάνθρωπος, είναι δύναμις και η δύναμις απελευθερώνει τον άνθρωπο (!)
Αυτό, λοιπόν, που γνώριζε ο Θεός του Παραδείσου, ήρθε να το αποκαλύψει ο ίδιος ο Χριστός!..

ΑΛΛΑ και αν ακόμη θελήσουμε να παραγνωρίσουμε την Αγία Γραφή, δεν θα μπορέσουμε να παραβλέψουμε τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς και φιλοσόφους που τόσα πολλά είπαν και έγραψαν για την ελευθερία!…
Πρώτος και καλύτερος ο Όμηρος, μέσα στην Ιλιάδα και την Οδύσσειά του, εξυμνεί το όραμα της ελευθερίας και τα ιδανικά που προέρχονται εξ αυτής. «Ελεύθερον ήμαρ», θα ανακράξει6, για να μας θυμίσει την ημέραν της ελευθερίας, σε αντίθεση με το «δούλον ήμαρ». Αυτό ακριβώς που θέλει να τονίσει όταν μας θυμίζει την ρήση «ελεύθερος κρατήρ», που δεν είναι άλλος από τον κρατήρα της ελευθερίας, τον κρατήρα που είναι πληρούμενος εις τιμήν της ελευθερίας7.
Εξυπακούεται ότι από τον Όμηρο και μετά, δεκάδες και εκατοντάδες αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς (φιλόσοφοι και υπερνέφελοι διανοητές, στοχαστές και επιστήμονες), από τον Ηράκλειτο μέχρι την κλασική εποχή, κι από την ελληνιστική εποχή μέχρι σήμερα, πολλά και σημαντικά πράγματα έχουν γραφεί και ειπωθεί για την πολυπόθητη ελευθερία του ανθρώπου! Λίγα μόνον παραδείγματα θα μας πείσουν:
• ΑΛΚΙΔΑΜΑΣ: «Όλους ο Θεός άφησε ελεύθερους, η φύση κανένα δεν έχει κάνει δούλο» (Αριστοτέλη, Ρητ. Τεχν. Α, 13).
• ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ: «Μόνο οι πνευματικά καλλιεργημένοι είναι ελεύθεροι» (Διατριβαί Ι Ι Α, 21 -22).
• ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ: «Δεν είναι εύκολο να διατηρείς τη σκέψη σου ελεύθερη και σύμφωνα με τους νόμους της φύσης από το ένα μέρος, και να παρακολουθείς τα εξωτερικά πράγματα από το άλλο. Γιατί αν φροντίζεις για το ένα, θα παραμελήσεις οπωσδήποτε το άλλο». (Εξωτερικά πράγματα: αυτά που δεν εξαρτώνται από μας). (Εγχειρίδιο ΙΓ).
• ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ: «Κανένας δε μπορεί να μ' εμποδίσει, ούτε να εφαρμόσει εναντίον μου βία, για να χρησιμοποιώ τις σκέψεις μου με άλλο τρόπο κι όχι όπως εγώ θέλω» (Διατριβαί 3, 24, 68).
• ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ: «Ποτέ να μη γίνεις δούλος με τη θέληση σου, αφού μπορείς να πεθάνεις ελεύθερος» (Αρχέλαος. Απόστ. 245, Murray).
• ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ: «Κι αν βρίσκομαι μέσα στις συμφορές, όμως η εκπαίδευση μου μ' έκανε ελεύθερο άνθρωπο» (Ανθ. Στοβ. ΠΘ, 9).
• ΗΡΟΔΟΤΟΣ: «Η ελευθερία του λόγου είναι πράγμα πολύτιμο» (Ιστορία Ε, 78).
• ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: «Θεμέλιο της ευτυχίας είναι η ελευθερία και της ελευθερίας η γενναιότητα» (Ιστορία Β, 43).
• ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ: «Δεν θα προτιμήσω τη ζωή από την ελευθερία» (Κατά Λεωκράτους 80 - 81).
• ΞΕΝΟΦΩΝ: «Η ελευθερία είναι ίση με όλους τους θησαυρούς του κόσμου». (Ελληνικά Ι, 35)
• ΠΛΑΤΩΝ: «Ο καθένας να είναι κυρίαρχος του εαυτού του... δηλαδή να είναι συνετός, εγκρατής και ικανός να κυριαρχεί τις επιθυμίες και ευχαριστή¬σεις το» (Γοργίας 491 D, Ε).
• ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: «Είναι αδύνατο να είναι ελεύθερος αυτός που υποδουλώνεται στα πάθη και κυριαρχείται από αυτά» (Ανθ. Στοβ. ΙΗ, 23).
• ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: «Κανένας δεν είναι ελεύθερος, αν δεν επιβάλλεται στον εαυτό του» (Ανθ. Στοβ. S, 5 1).
• ΣΟΦΟΚΛΗΣ: «Είναι ωραίο πράγμα, η σκέψη να κατοικεί μακριά από τά βάσανα» (Οιδ. Τύραν. 1390).
• ΣΟΦΟΚΛΗΣ: «Κι αν είναι σκλαβωμένο το κορμί, είναι ελεύθερος ο νους» (Ανθ. Στοβ. Ξβ, 33).
• ΤΡΑΓΙΚΩΝ «Η ελεύθερη γλώσσα είναι η γλώσσα των ελεύθερων» (Αδ. απ. 554. Nauck.) κλπ. κλπ. κλπ.

ΑΠΟ τότε, λοιπόν, μέχρι σήμερα «χύθηκε πολύ μελάνη»!.. Η ελευθερία, ως όραμα και ως πράξη, εξυμνήθηκε όσο τίποτε άλλο στην ζωή του ανθρώπου, μ’ εξαίρεση τον θείο και ουρανόφερτο Έρωτα!..8
Μεγάλη η ιστορική διαδρομή. Αλλά μικρός και επαρκής ο χώρος για να διαβάσουμε την πρώτη ελληνική εγκυκλοπαίδεια, την «Δομή», που γράφει για την ελευθερία τα εξής:
« Όρος που, υπό ευρεία έννοια, υποδηλώνει οποιαδήποτε συμπεριφορά εκδηλώνεται χωρίς την παρουσία εμποδίων, εξαναγκασμών ή εξωτερικών υπαγορεύσεων· δηλαδή, ελεύθερο είναι καθετί που ακολουθεί τη φύση του και συμμορφώνεται στους δικούς του νόμους. Έτσι, γίνεται λόγος για ελεύθερη πτώση των βαρών, όταν αυτά πέφτουν με κατεύθυνση το κέντρο της Γης, σύμφωνα με τον νόμο της βαρύτητας, χωρίς την παρεμβολή ενός εμποδίου που θα μπορούσε να τροποποιήσει τη φυσική τους κίνηση.
Κατά μία περισσότερο εξειδικευμένη ερμηνεία του όρου, η ελευθερία αναφέρεται σε κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά, στο μέτρο που με αυτήν εκδηλώνεται μια ικανότητα πρωτοβουλίας, η οποία δεν δεσμεύεται από εξωτερικές παρεμβάσεις και αναγκαιότητες. Στην περίπτωση αυτή η ελευθερία ταυτίζεται με την ελευθερία επιλογής.
Επειδή, όμως, κάθε επιλογή προϋποθέτει μια ιεράρχηση στόχων και συνεπώς και ένα κριτήριο διάκρισης μεταξύ τους, και η ελευθερία με την έννοια της επιλογής προϋποθέτει τον σεβασμό κάποιου νόμου. Στην περίπτωση αυτή, η ελευθερία δεν εκφράζει πραγματική, αλλά δυνητική αξία, η οποία σχετίζεται με την ευθύνη του υποκειμένου που δρα και διατηρεί την ισχύ της ακόμα και όταν δεν τηρείται. Έτσι, από την έννοια του επιστημονικού νόμου μεταβαίνουμε σε εκείνη του ηθικού νόμου, με βάση τον οποίο συνάγεται η έννοια της ηθικής ελευθερία ως αναγκαιότητας, την οποία αποδεχόμαστε συνειδητά και ορθολογικά. Στο πλαίσιο αυτό, ηθικά ελεύθερος είναι ο σοφός ή, πιο απλά, ο χρηστός άνθρωπος, ο οποίος δρα αφού υπερβαίνει τα εφήμερα πάθη και τις επιθυμίες, συμμορφούμενος προς την αντικειμενική πορεία της πραγματικότητας (στωικοί, Σπινόζα, Χέγκελ).
Επειδή, όμως, για τις πράξεις του καλείται να λογοδοτήσει όχι μόνο εκείνος που ενεργεί σύμφωνα με έναν ηθικό κανόνα αλλά προπάντων εκείνος που τον παραβαίνει, γίνεται κατανοητό γιατί ήδη από την αρχαιότητα το πρόβλημα της ελευθερία επεκτάθηκε από την ηθική θέληση στη θέληση γενικά. Στην περίπτωση αυτή ο άνθρωπος είναι ελεύθερος, επειδή ο ίδιος αποτελεί την αρχή των πράξεών του (Αριστοτέλης), τον απόλυτο αυτοπροσδιορισμό και την αιτία του εαυτού του (causa sui). Ο Κικέρων και οι επικούρειοι (οι τελευταίοι αντίθετα με τη μοιρολατρία των στωικών) παρέλαβαν και επεξεργάστηκαν την έννοια με διαφορετικές προθέσεις και τρόπους.
Αργότερα, η έννοια της ελευθερία κυριάρχησε στη χριστιανική σκέψη από τον Ωριγένη έως τον Όκαμ, όπου αναφερόταν συχνά στις θεολογικές συζητήσεις σχετικά με τη θεία χάρη. Στη νεότερη και στη σύγχρονη σκέψη τη συναντούμε στον Λάιμπνιτς, στον Καντ και στο γαλλικό φιλοσοφικό ρεύμα της πνευματοκρατίας, από τον Μεν ντε Μπιράν έως τον Μπερξόν.
Ο Καντ υποστήριξε πως η συμπεριφορά ενός ανθρώπου διέπεται από τον νόμο της αιτιότητας υπό δύο διαφορετικές έννοιες. Σύμφωνα με την πρώτη, οι πράξεις του ανθρώπου ακολουθούν μια συνέχεια στον χρόνο και συνεπώς δεν ξεφεύγουν από έναν άκαμπτο ντετερμινισμό, γι’ αυτό και στην περίπτωση αυτή είναι δυνατή μόνο μια περιγραφική θεώρηση των ηθών, χωρίς την ύπαρξη ηθικών κριτηρίων.
Κατά τη δεύτερη άποψη, αντίθετα, θα πρέπει να θεωρείται ότι οι πράξεις του ανθρώπου δεν είναι δυνατόν να αναχθούν σε οποιαδήποτε κίνητρα (εξωτερικά ή εσωτερικά), και συνεπώς αναφέρονται σε μια αιτιώδη δύναμη που εκδηλώνεται μέσα στον χρόνο και χρησιμοποιεί τον ντετερμινισμό του σύμπαντος χωρίς όμως να ανήκει σε αυτόν. Μόνο στη δεύτερη αυτή περίπτωση είναι δυνατόν να αποδοθεί αξία ή απαξία σε μια πράξη, δηλαδή μόνο με αυτή την έννοια είναι δυνατή μια αξιολογική θεώρηση των ηθών. Γι’ αυτό η ελευθερία αποτελεί τον λόγο ύπαρξης της ηθικότητας, ακόμη και στην περίπτωση που η τελευταία αποτελεί με τη σειρά της τη μοναδική εμπειρία που διαθέτουμε για να μπορούμε να σκεφτούμε μια ελεύθερη αιτιότητα.
Σε μια ενδιάμεση τοποθέτηση ανάμεσα στην ελευθερία ως ορθολογική ανάγκη και στην ελευθερία ως απόλυτη ευχέρεια να πράξουμε ή να μην πράξουμε κάτι, βρίσκεται ο αγγλικός εμπειρισμός (Χομπς, Λοκ, Χιουμ, Στιούαρτ Μιλ), ο οποίος αφενός απορρίπτει την αιτιοκρατία ως αλάνθαστη μέθοδο πρόβλεψης της συμπεριφοράς, αφετέρου δεν αποδέχεται την ελευθερία ως αιτία του εαυτού της και δεν τη θεωρεί ασυμβίβαστη με την αιτιότητα των κινήτρων.
Οι συζητήσεις αυτές επηρέασαν και το πολιτικό και κοινωνικό πεδίο, γεγονός που έγινε ολοένα και πιο αντιληπτό ειδικά μετά τη Γαλλική επανάσταση και την περίφημη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του 1789.
Ο Μπενζαμέν Κονστάν ήταν εκείνος που αντιπαρέθεσε στην ελευθερία των αρχαίων, δηλαδή στην ελευθερία που θεμελιώνεται στην ένταξη του ατόμου μέσα στο κράτος, την ελευθερία των νεοτέρων ή ελευθερία απέναντι στο κράτος. Σύμφωνα με την τελευταία, το κυρίαρχο αίτημα είναι ο καθορισμός των εγγυήσεων που παραχωρούνται στον πολίτη απέναντι στην κατεστημένη εξουσία.
Είναι φανερό ότι, ενώ η πρώτη μορφή πολιτικής ελευθερία αντιστοιχεί στην έννοια της ελευθερία ως ορθολογικής αναγκαιότητας, η δεύτερη μορφή πλησιάζει μάλλον στην έννοια της ελευθερία ως συμπεριφοράς που εκδηλώνεται χωρίς την παρεμβολή εμποδίων, δηλαδή ως ευχέρειας κάποιος να κάνει ή να μην κάνει κάτι.
Επιστροφή στην ιδέα της ελευθερίας ως ορθολογικής αναγκαιότητας και ως ένταξης του ατόμου στην κοινωνία διαπιστώνεται με την εμφάνιση των σοσιαλιστικών θεωριών, που αντέταξαν στην ιδέα των εγγυήσεων και στην τυπολογία της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως αυτή είχε διατυπωθεί θεωρητικά από τον Λοκ και τον Μοντεσκιέ, την απαίτηση να ληφθεί υπόψη η ιστορική ύλη, δηλαδή η κοινωνική πραγματικότητα, η οποία προσανατολίζει και ρυθμίζει τις πολιτικές μεθόδους, όπως αυτές συνοψίζονται στην έννοια της συναίνεσης.
Οι θεωρίες αυτές -όπως καταλήγει ο αρθρογράφος της εγκυκλοπαίδειας- επηρέασαν και την πολιτική σκέψη του 20ού αι., στη διάρκεια του οποίου συζητήθηκε και απορρίφθηκε η άμεση ταύτιση μεταξύ πολιτικού και οικονομικού φιλελευθερισμού (Κρότσε) και επιχειρήθηκε η σύνδεση του προβλήματος της ελευθερία με εκείνο της δικαιοσύνης, καθώς και η διεύρυνση των πλαισίων των παραδοσιακών αστικών και πολιτικών ελευθερία».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. Ετυμολογία : [<αρχ. ελευθερία < ελεύθερος], Ερμηνεία: κοινώς ελευθεριά (η) ουσ. ανεξαρτησία από κάθε βία ή επίδραση | (ειδ.) η εθνική ή πολιτική ανεξαρτησία, αυτοτέλεια: «θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία» (Α. Κάλβος) | το σύνολο των δικαιωμάτων του πολίτη σύμφωνα με τα συνταγματικά θέσμια | άνεση, ευκινησία | έλλειψη ηθικού περιορισμού. Αντίθετα: δουλεία, σκλαβιά.
2. «και εξανέτειλεν ο Θεός έτι εκ της γης παν ξύλον ωραίον εις όρασιν και καλόν εις βρώσιν και το ξύλον της ζωής εν μέσω του παραδείσου και το ξύλον του ειδέναι καλού και πονηρού» (Γεν. Β΄ 9).
3. «και διηνοίχθησαν οι οφθαλμοί των δύο, και έγνωσαν ότι γυμνοί ήσαν, και έρραψαν φύλα συκής και εποίησαν εαυτοίς περιζώματα» (Γεν. Γ΄, 7).
4. Ματθ. 16, 24.
5. Ιω. 8, 32.
6. Ιλιάς Στ΄ 455
7. Ι. Πανταζίδη, Ομηρικό Λεξικό, έτος εκδόσεως 1880, σελ. 204-205.
8. Ίδε βιβλίο μας: «Οι Ελληνίδες της Αρχαιότητος», Θεσσαλονίκη 2003. Βελτιωμένη επανέκδοσις υπό τον τίτλον: «Η καρδιά της Ελλάδος», Θεσσαλονίκη 2005.