18/05/14 20:01 - Σατράπηδες, σατραπείες και λαοί!..

 Σατράπηδες, σατραπείες και λαοί!..

Επειδή η ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά με άλλα πρόσωπα, ας μιλήσουμε λίγο για τις σατραπείες και τους λαούς αφού τα γεωγραφικά όρια των σατραπειών δεν ορίζονταν επακριβώς. Ούτε ήταν συνεχόμενες γεωγραφικές περιοχές. Η όλη δομή εμφανίζε­ται συχνά να πάσχει από ένα είδος ακαθόρι­στης χαλαρότητας, η οποία δεν θα ήταν απο­δεκτή στη σύγχρονη πολιτική γεωγραφία. Ο σατράπης, συχνά στενός συγγενής του βασι­λιά, στην καλύτερη περίπτωση διοριζόταν και απομακρυνόταν απ' αυτόν. Αποτελούσε το επί κέντρο της επαρχιακής Αυλής, που είχε ως πρό­τυπο την αυτοκρατορική Αυλή.

Ο Ηρόδοτος είναι η μόνη ικανοποιητική ιστο­ρική πηγή για την επαρχιακή οργάνωση της αυ­τοκρατορίας των Αχαιμενιδών (Ηρόδοτος Γ', 89 κ.ε.). Αναφέρει πως ο Δαρείος διαίρεσε το βα­σίλειο σε είκοσι επαρχίες, ή σατραπείες, που η καθεμία είχε έναν κυβερνήτη (στην αρχαία περ­σική xsagapavan = σατράπης = «προστάτης του βασιλείου ή της βασιλείας»). Επίσης, κάθε επαρ­χία κατέβαλλε ένα σταθερό ετήσιο φόρο ή δό­σιμο. Θα πίστευε κανείς με μία πρώτη ματιά, και έχει υποστηριχθεί η σχετική άποψη, ότι κατάλογοι των επαρχιών περιλή­φθηκαν σε πολλές αρχαίες περσικές επιγραφές. Είναι, όμως, σχεδόν βέβαιο ότι οι εν λόγω επιγραφές περιλαμβάνουν καταλό­γους υποταγμένων λαών, τους οποίους ο βασι­λιάς θεώρησε σημαντικούς και τους κατέγρα­ψε ως αντιπροσώπους του πολυεθνικού κρατι­κού σχηματισμού, του οποίου ήταν ο Βασιλεύς των Βασιλέων. Δεν πρόκειται για καταλόγους επίσημων διοικητικών επαρχιών. Έτσι, μπο­ρούμε με ασφάλεια να απορρίψουμε τόσο τις προσπάθειες των μελετητών να εναρμονίσουν τα στοιχεία του Ηροδότου με τις αρχαίες περ­σικές πηγές όσο και την άποψη τους, ότι οι αλ­λαγές στους καταλόγους των αρχαίων περσι­κών πηγών συνιστούν αποδείξεις για την ανα­διοργάνωση της επαρχιακής οργάνωσης της αυτοκρατορίας.
Είναι σαφές ότι, ενώ οι σατραπείες ήταν οι βασικές μονάδες της αυτοκρατορικής οργά­νωσης, δεν περιλάμβαναν όλους τους λαούς που όφειλαν πίστη στο βασιλιά ή αυτούς που υπόκεινταν στη δικαιοδοσία του. Οι Αιθίοπες και οι Άραβες, για παράδειγμα, συχνά έδιναν «δώρα» (ένας ευφημισμός, ίσως, για το φόρο υποτέλειας), αλλά προφανώς δεν περιλαμβά­νονταν ως φορολογούμενοι μέσα σε κάποια σατραπεία23. Η ανάμειξη τους στις αυτοκρα­τορικές υποθέσεις, όμως, ήταν τόσο μεγάλη, ώστε και οι δύο λαοί έστειλαν στρατιωτικές μο­νάδες στο στρατό του Ξέρξη το 480 π.Χ. και πε­ριλήφθηκαν στους αρχαίους περσικούς κατα­λόγους των λαών της αυτοκρατορίας. Υπήρχαν, επίσης, συνδεδεμένα, αλλά κατ' όνομα ανε­ξάρτητα κράτη, όπως η Κιλικία, η οποία φαι­νομενικώς δεν όφειλε τίποτα στην αυτοκρατορία -σε οικονομικό ή στρατιωτικό επίπεδο-αλλά είχε κάποιου είδους εξάρτηση από τον Μεγάλο Βασιλέα.
Ενώ ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Δαρείος δη­μιούργησε αυτή την επαρχιακή οργάνωση ως αυστηρή μέθοδο για τη συλλογή των φόρων, το σύστημα με αυτή τη μορφή πρέπει να χρονο­λογείται τουλάχιστον στη βασιλεία του Κύρου. Επί Κύρου, ο πα­τέρας του Δαρείου, ο Υστάσπης, ήταν σατράπης της Παρθίας, Κατά τη διάρκεια της μεγά­λης επανάστασης, επί Δαρείου, η κεντρική κυ­βέρνηση κάλεσε πολλούς σατράπες για να της παράσχουν από την έδρα τους στρατιωτική βοή­θεια. Είναι πιθανόν, όμως, ότι ο Δαρείος ανα­διοργάνωσε ριζικά και έδωσε μεγαλύτερη συ­νοχή στην ήδη υπάρχουσα δομή. Μία τέτοια πράξη θα ήταν λογικό επακόλουθο της προ­σπάθειας του βασιλιά να επιβληθεί στην απέ­ραντη αυτοκρατορία, την οποία είχε συστήσει με τόσο κόπο.
Tα γεωγραφικά όρια των σατραπειών δεν ορίζονταν επακριβώς. Ούτε ήταν συνεχόμενες γεωγραφικές περιοχές. Η όλη δομή εμφανίζε­ται συχνά να πάσχει από ένα είδος ακαθόρι­στης χαλαρότητας, η οποία δεν θα ήταν απο­δεκτή στη σύγχρονη πολιτική γεωγραφία. Ο σατράπης, συχνά στενός συγγενής του βασι­λιά, στην καλύτερη περίπτωση διοριζόταν και απομακρυνόταν απ' αυτόν. Αποτελούσε το επί κέντρο της επαρχιακής Αυλής, που είχε ως πρό­τυπο την αυτοκρατορική Αυλή. Προφανώς, κά­θε σατράπης ήταν αρμόδιος να παίρνει απο­φάσεις για τα δημοσιονομικά θέματα μέσα στα όρια της σατραπείας του. Συνήθως, όμως, ήταν πλούσιος ο ίδιος και μπορούσε να δαπανά τα δικά του χρήματα για τις ανάγκες της κυβέρ­νησης. Έχει υποστηριχθεί ότι το σημαντικότε­ρο μέσο ελέγχου που ασκούσε η Αυλή στους σατράπες, για να αποτρέψει τη συγκέντρωση μεγάλης δύναμης στα χέρια τους, ήταν ο δια­χωρισμός της στρατιωτικής και πολιτικής διοί­κησης μέσα στη σατραπεία. Ίσως αυτό συνέ­βαινε σε μεγάλα φρούρια και φρουρές, των οποίων οι διοικητές έδιναν αναφορά κατευ­θείαν στο βασιλιά και όχι στον τοπικό σατράπη. Εντοπίζονται, όμως, αρκετές περιπτώσεις στις οποίες οι σατράπες ήταν οι αρχηγοί των ενόπλων δυνάμεων εντός και εκτός των σα­τραπειών τους. Κατά συνέπεια, ο διαχωρισμός στρατιωτικής και πολιτικής εξουσίας δεν απο­τελούσε πάγια τακτική. Η κεντρική κυβέρνη­ση, πάντως, είχε στα χέρια της διάφορα μέσα για να επιβλέπει τις δραστηριότητες των σα-τραπών. Ένα από αυτά ήταν οι «γραφείς του βασιλιά», οι οποίοι στέλνονταν στις σατραπεί­ες, με σκοπό να αναφέρουν στην Αυλή τι συ­νέβαινε σ' αυτές. Περίφημοι ήταν οι ανώτεροι υπάλληλοι που ονομάζονταν «τα μάτια του βα­σιλιά» και τα «αυτιά του βασιλιά».
Η ύπαρξη τους δεν έχει αποδειχθεί με βεβαιό­τητα. Υποθέτουμε ότι αποτελούσαν ένα επι­πλέον μέσο για να ελέγχει η κεντρική κυβέρ­νηση τι συνέβαινε στις επαρχίες24.
Πολύ γνωστό ήταν το δίκτυο των βασιλι­κών δρόμων, το οποίο δικαίως ο Ηρόδοτος εί­χε βρει πολύ αξιόλογο. Εν μέρει, δημιουργήθη­κε για οικονομικούς και εμπορικούς λόγους. Ταυτοχρόνως διαδραμάτισε ζωτικό ρόλο στη λειτουργία και τον έλεγχο των επαρχιών. Μία σαφή εικόνα για το ρόλο του οδικού δικτύου βρίσκουμε στις επιγραφές της Περσέπολης. Εκεί μαθαίνουμε για το σύστημα εφοδιασμού και τη λειτουργία σταθμών κατά μήκος του δρόμου. Επίσης, συναντάμε τους «εκλεκτούς οδηγούς» και τους «γρήγορους μεταφορείς». Οι τελευταίοι ήταν κυβερνητικοί υπάλληλοι που γνώριζαν κα­λά τους δρόμους της αυτοκρατορίας και ήταν αρμόδιοι να οδηγούν και να τροφοδοτούν τους επίσημους ταξιδιώτες. Μία ομάδα ταξιδιωτών, επί παραδείγματι, έφτασε στην Περσέπολη, με αφετηρία τις Σάρδεις. Ο Ηρόδοτος κάνει λόγο για τους κυβερνητικούς αγγελιαφόρους, οι οποί­οι μετέφεραν γρήγορα τις βασιλικές διαταγές, ή τις ερωτήσεις κάθε σατράπη προς το βασιλιά, σε όλο το μήκος και το πλάτος της αυτοκρατορίας. Η ύπαρ­ξη αυτού του αξιοθαύμαστου συστή­ματος επικοινωνιών επέτρεπε να προ-ωθούνται τα προβλήματα των σα­τραπειών στο βασιλιά, για να λαμβά­νει τις σχετικές αποφάσεις. Γι' αυτό βλέπουμε ότι αποφάσεις ακόμη και σχετικά μικρής σημασίας δεν λαμβά­νονταν από το σατράπη, αλλά παρα­πέμπονταν στο βασιλιά.
Οι σατράπες, παρ' όλα αυτά, διέθεταν ισχύ. Επιπλέον, διέθεταν σημαντικούς οικονομι­κούς πόρους, που τους επέτρεπαν να μετατρέπουν την ισχύ σε δράση. Ο Ηρόδοτος πα­ραθέτει τους φόρους που κατέβαλλε κάθε σατράπης. Αν οι αριθμοί του είναι πραγματικοί, αντιπροσωπεύουν μόνον πλη­ρωμές που όφειλε η κάθε επαρχία στην κε­ντρική κυβέρνηση. Κρίνοντας από τα στοιχεία του θησαυροφυλακίου της Περσέπολης, υπήρ­χαν επιπλέον φόροι σε είδος. Σ' αυτή την πε­ρίπτωση, το προϊόν της φορολογίας παρέμε­νε στην περιοχή όπου συλλεγόταν. Χρησιμο­ποιείτο επιτοπίως από τους ταμίες της επαρχίας για να καλύψουν κυβερνητικές, οικονο­μικές και στρατιωτικές ανάγκες της σατρα­πείας, καθώς και το κόστος της εφαρμογής βασιλικών διαταγμάτων που αφορούσαν την επαρχία. Αποθέματα με τόσο μεγάλη αξία θα πρέπει να ήταν πειρασμός για κάποιον φιλό­δοξο επαρχιακό κυβερνήτη. Μόνο αν ο βασι­λιάς στην πρωτεύουσα ήταν ισχυρός και ήλεγ­χε τους περιφερειακούς διοικητές, θα μπο­ρούσε να διαφυλάξει τη σωστή λειτουργία του συστήματος. Στα τελευταία χρόνια της αυτοκρατορίας, βέβαια, όταν η εξουσία του κέντρου αδυνάτιζε, οι επαναστάσεις των σατραπών ήταν ενδημικό φαινόμενο. Οι επαρχιακοί διοικητές είχαν εγκαθιδρύσει κλη­ρονομικά καθεστώτα, όπως επί παραδείγματι ο οίκος του Φαρνασή στο Δασκϋλειο, τα οποία συχνά ενερ­γούσαν χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες ή τις διαταγές της κεντρικής κυβέρνησης. (…) *

* ΠΗΓΗ: Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ: «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας»