11/12/14 22:41 - Τα ελληνικά χειρόγραφα της Ρωσίας!...

 

Τα ελληνικά χειρόγραφα της Ρωσίας!...

Πόσες χιλιάδες αρχαία ελληνικά και βυζαντινά χειρόγραφα κρύβει άραγε στις βιβλιοθήκες της η απέραντη Ρωσία; Και πόσοι εξ αυτών των πνευματικών θησαυρών έχουν επισημανθεί από τους διάφορους ερευνητές και πανεπιστημιακούς δασκάλους;

ΣΤΟ παρελθόν, όταν ο γράφων έκανε τηλεοπτικές εκπομπές στην «Τηλετώρα», έχοντας ως προσκεκλημένο τον γνωστό Καθηγητή της Ιστορίας της Επιστήμης κ Κωνσταντίνο Γεωργακόπουλο, άκουσε για πρώτη φορά ότι οι πριγκίπισσες της Ρωσίας, όταν επρόκειτο να συνάψουν ένα γάμο, ένα από τα υποχρεωτικά δώρα που ελάμβαναν οι υποψήφιοι πρίγκιπες ήταν και … αρχαία ελληνικά χειρόγραφα! Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η Γερμανία «πλημμύρισε» σχεδόν από αρχαία ελληνικά χειρόγραφα μόλις πήγε εκεί ως πριγκίπισσα η Θεανώ (!).
Το γεγονός τούτο ανάγκασε τον γράφοντα να διερευνήσει το θέμα και μάλιστα έμεινε έκπληκτος όταν είδε να γίνεται αναφορά για το θέμα των αρχαίων ελληνικών χειρογράφων της Ρωσίας από τον αείμνηστο πανεπιστημιακό δάσκαλο Γιάννη Κορδάτο, που λέει ότι πολλά χειρόγραφα κρύβουν τα υπόγεια των μοναστηριών της Ρωσίας!
Ας δούμε, όμως, τι γράφουν, για το θέμα αυτό, οι συγγραφείς του έργου «Το Ελληνικό Βιβλίο 1476-183»:

«Η Δύση, ωστόσο, δεν ήταν ο αποκλειστικός δέκτης των ελληνικών χειρογράφων. Πολλοί ηγούμενοι, ακόμα και ορισμένοι πατριάρχες, επιτρέπουν πρόθυμα η και προσφέρουν θεληματικά ελληνικούς πνευματικούς θησαυρούς στην ομόδοξη Ρωσία, αποψιλώνοντας με αυτόν τον τρόπο τις ελληνικές βιβλιοθήκες. Πλούσια συναγωγή θρησκευτικών χειρογράφων μαρτυρείται ότι έκανε ο Ρώσος μοναχός Αρσένιος Σουχάνωφ με αφορμή την απόφαση να διορθωθούν τα σλαβονικά λειτουργικά κείμενα. Σταλμένος από τον πατριάρχη Νίκωνα, στα 1653, περιηγήθηκε τις μονές της Ανατολής από όπου συναποκόμισε επτακόσια χειρόγραφα, τα περισσότερα, περίπου πεντακόσια, από τα μοναστήρια του Άθω. (1)
Αργότερα, στα 1723, συναντούμε τον Αθανάσιο Σκιαδά, απελπισμένος καθώς ήταν από την κατάπτωση της πατρίδας του, να παροτρύνει τον Μεγάλο Πέτρο για να συλλέξει τους ελληνικούς κώδικες από το Άγιο Όρος: «Η αθλία Ελλάς μου, η ελεεινώς αφανισθείσα υπό των βαρβάρων φροντίζει μάλλον δια τας συμφοράς της, παρά δια τα χειρόγραφα εξ ων είναι πλουτισμένη».(2)
Είναι φανερό ότι η στάση των Ελλήνων απέναντι στο θέμα αυτό ήταν ποικίλη. Αν από ορισμένους διατυπώνονται ανησυχίες για την αποψίλωση των βιβλιοθηκών, υπάρχουν άλλοι που όχι μόνο δέχονται, άλλα και συνεργούν έμπρακτα στην απομάκρυνση· πιστεύουν ότι έτσι συντελούν αποτελεσματικά στη διάσωση της προγονικής κληρονομιάς…» (3)

700.000 ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ!..

Υπάρχει στα χέρια μας μία συγκλονιστική αναφορά, που έχει κάνει ένας Αρχιμανδρίτης Κωνστάντιος και η οποία είναι δημοσιευμένη το 1803 στην Μόσχα. Απευθύνεται προς «τω κραταιωτάτω και πανυπερσεβάστω αυτοκράτορι πάσης Ρωσσίας Αλεξάνδρω τω Πρώτω», δηλαδή τον Τσάρο της Ρωσίας, Αλέξανδρο Α , και η οποία, ούτε λίγο ούτε πολύ, του μιλάει για ένα σύνολο επτακοσίων χιλιάδων (700.000) χειρογράφων που υπήρχαν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου!
Να σημειώσουμε εδώ ότι ο ως άνω Αρχιμανδρίτης χαρακτηρίζει τον τσάρο της Ρωσίας «φιλομαθή των αρχαιοτήτων», ενώ η αναφορά του, περί της περίφημης Βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας, μεταξύ άλλων, αναφέρει επί λέξει τα εξής:

«Αυτή η θαυμαστή της Αλεξανδρείας Βιβλιοθήκη, η περιέχουσα ποτέ εις τους κόλπους αυτής μίαν τοσαύτην πολύτιμον αφθονίαν θησαυρών μαθήσεως, τοσούτους αξιαγάστους πόνους εφευρέσεων του ανθρωπίνου πνεύματος, εθεμελιώθη παρά του Πτολεμαίου Σωτήρος, μετά δε ταύτα παρά του υιού αυτού Πτολεμαίου Φιλαδέλφου δια της επιπόνου και ιδίας σπουδής και επιμελείας Δημητρίου του Φαληρέως του επισήμου αστέρος των των Περιπατητικών υπεραυξήθη μέχρι των διακοσίων χιλιάδων βιβλίων. Τέλος δε πάντων δια της συνδρομής και επιμελείας των μετ’ αυτόν διαδόχων ο αριθμός των βιβλίων έφθασε μέχρι των τετρακοσίων χιλιάδων, και τότε μη εξαρκούσα αυτή η Βιβλιοθήκη να διαχωρέση περισσοτέρας βίβλους, έκτισαν μίαν ετέραν εις το Σεράπιον και ονομάσθη αυτή η νέα θυγατήρ της πρώτης. Προϊόντος δε του χρόνου και αυτή η υστάτη περιείχε τριακοσίους χιλιάδας βίβλους.
Η παλαιά ήτοι του Πτολεμαίου η βιβλιοθήκη επί του συμβάντος εκείνου πολέμου μεταξύ του Καίσαρος και των Αλεξανδρέων εγένετο πυρός παρανάλωμα η δε υστάτη μείνασα αβλαβής, προσετέθησαν μετά ταύτα εις αυτήν παρά της Κλεοπάτρας διακόσιαι χιλιάδες βιβλία, τα καθηρπαχθέντα με χείρα πολέμιον παρά του Αντωνίου από της Περγάμου Βιβλιοθήκην και προσφερθέντα ως δώρον έρωτος τη διαβοήτω επι τη πολιτική δυνάμει των ερώτων βασιλίσση ταύτη.
Η Βιβλιοθήκη αυτή ημέραν παρ’ ημέραν αυξάνουσα υπερέβη κατά την πλουσιότητα των βιβλίων αυτής και την του Πτολεμαίου, με όλον οπού εις τας συνεχείς εκείνας διατρεξάσας αλλεπαλλήλους ταραχάς των τε επαναστάσεων και πολέμων των Ρωμάνων πολλάκις πολλά των βιβλίων καθηρπάγησαν, αλλά πάντοτε μετά προθύμου ψυχής έσπευσαν να αναπληρώσουν τας ελλείψεις αυτής και να διακρατήσουν αυτήν επί ποδών τελειότητος. Μεταξύ γουν των τοσούτων εκείνων επιπνευσάντων βιαίων καταιγίδων και του σφοδρού σάλου των πολιτικών περιστάσεων επί τε των Ρωμάνων και ρωμαίων Αυτοκρατόρων, αντέχουσα η διασωζομένη παραδόξως δια πολλών αιώνων, απέπεμπε και διάχυνε δαψιλώς το Φως εις τους της Σοφίας συντρέχοντας εκείσε πανταχόθεν τροφίμους, αλλά περί το μέσον του εβδόμου αιώνος υπέκυψε Φευ, και αυτή τη ολεθρίω συμφορά της μητρός αυτής, πυρί δοθείσα περί το 642 έτος μετά την άλωσιν της Αλεξανδρείας υπό των Σαρακηνών.
Ιωάννης ο Γραμματικός ο του Αριστοτέλους οπαδός ένδοξος, ο ένεκα της Σοφίας αυτού παρά πάντων τιμώμενος, παρευρεθείς τότε εν τη Αλεξανδρεία, εδεήθη θερμώς του Αμπρί Άσσα στρατηγού της των Σαρακηνών δυνάμεως ίνα αυτώ χαρίση ταύτην. Ο δ’ Αμπρής αυτώ απεκρίθη, ότι η τύχη της Βιβλιοθήκης ταύτης απήρτιται ουχί από αυτόν, αλλ’ από την εξουσίαν του Καλίφου αυτού, και ότι αυτός εις αυτόν θέλει γράψει, και επομένως θέλει ακολουθήσει μετά των βιβλίων τούτων κατά τον ορισμόν της θελήσεως αυτού. Από τον Καλίφην Όμαρ απεστάλη αυτό το δίλημμα της αποφάσεως, ότι εάν εκείνα όλα τα βιβλία περιέχουσιν παν εκείνο, το οποίον περιέχει και το αλκοράνιον το περιέχον πασαν την συνάθροισιν της αληθείας, αυτά είναι περιττά εάν δε περιέχουσιν άλλας δόξας και το εναντίον να εξολοθρευθούν.
Αυτή δε η βάρβαρος και ασύνετος απόφασις και θηριώδης μανία του φανατισμού, ηφάνισεν από το πρόσωπον της γης και εξάλειψε τους αθανάτους και υπεραξίους εκείνους πόνους τοσούτων σοφών ανδρών, και υστέρησε την ανθρωπότητα μιας τοιαύτης πανυπερποθήτου και πολυτίμου διαδοχής.
Πάντα ταύτα τα βιβλία λοιπόν χωρίς καμμίαν εξαίρεσιν διεσκορπίσθησαν και διεμοιράσθησαν εις τους δημοσίους λουτρούς, και υπηρέτησαν οίμοι! οι αθάνατοι εκείνοι πόνοι τοσούτων σοφών ανδρών αντί ξύλων πυρός εις διάστημα μηνών εξ» (4).
Ερώτημα:
Γιατί ο Αρχιμανδρίτης Κωνστάντιος έκανε αυτή την αναφορά προς τον Τσάρο της Ρωσίας, Αλέξανδρο τον Πρώτο και γιατί ο Τσάρος της Ρωσίας ενδιαφερόταν τόσο πολύ για τα αρχαία ελληνικά χειρόγραφα;

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΕ ΡΩΣΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΙ Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ!

Η ρωσίδα βασίλισσα της Ελλάδος Όλγα, σύζυγος του Γεωργίου του Α΄, που έσωσε τους αδελφούς Βαλιάνους από τη θανατική τους καταδίκη, διότι είχαν πωλήσει χαλασμένες κονσέρβες στον ρωσικό στρατό, είχε δώσει την εντολή στους Ρώσους Εκδότες, να της στέλνουν στην Ελλάδα όσα βιβλία εξέδιδαν με ελληνικά θέματα!
Η ρωσική βιβλιογραφία για ελληνικά θέματα των ετών 1500-1800 ευρίσκεται στην Ακαδημία Αθηνών και περιέχει άνω των χιλίων (1000) τίτλων βιβλίων, μεταξύ των οποίων και εκδόσεις ελληνικών χειρογράφων εναποκειμένων σε ρωσικά ιδρύματα (μουσεία, ιδιωτικές συλλογές, βιβλιοθήκες, μοναστήρια, κλπ)!
Τα βιβλία που παρελήφθησαν για την βασίλισσα Όλγα κατατέθηκαν στην Εθνική Βιβλιοθήκη Αθηνών, που είναι έργο δωρεάς των σωθέντων από την Όλγα αδελφών Βαλιάνων, και δεν είναι γνωστός ο αριθμός τους ούτε αν έχουν καταλογογραφηθεί, αφού για ένα διάστημα ήσαν ακόμη μέσα σε κιβώτια των υπογείων της Εθνικής Βιβλιοθήκης!
Απευθύνουμε, λοιπόν, το κρίσιμο ερώτημα:
-Έχει εκδοθεί ο επίσημος κατάλογος των βιβλίων αυτών, που καλύπτουν τουλάχιστον πεντήκοντα (50) έτη εκδοτικής παραγωγής στην Ρωσία, όσο ζούσε η βασίλισσα Όλγα;
Δοθείσης ευκαιρίας να πούμε ότι η βασίλισσα Όλγα, μόλις καταδικάστηκαν σε θάνατο οι αδελφοί Βαλιάνοι, παρενέβη στον αδελφό της Τσάρο της Ρωσίας να μην εκτελεσθεί η θανατική ποινή διότι οι αδελφοί Βαλιάνοι θα έκαναν δωρεά στην Ελλάδα την Εθνική Βιβλιοθήκη Αθηνών!
Η ιστορική αυτή μαρτυρία μας εδόθη την Πέμπτη, 3 Μαρτίου 2006, από τον γνωστό ιστορικό και βαλκανιολόγο κ Γεώργιο Ντελόπουλο, Καθηγητή του γράφοντος, που επιμελήθηκε το έργο «Ρωσική Βιβλιογραφία για Ελληνικά Έργα των ετών 1500-1800» κατατεθειμένης εις το Κέντρο Ερευνών της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών (Αναγνωστοπούλου 14, Κολωνάκι).

ΤΙ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΚΡΥΒΟΥΝ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΩΗΝ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ; ;

Η Μόσχα, για παράδειγμα, που ξέρουμε ότι είναι ένα πολιτιστικό όσο και καλλιτεχνικό κέντρο, διαθέτει, εκτός από το πανεπιστήμιο, και τη Βιβλιοθήκη Λένιν, πολυάριθμα ανώτερα ιδρύματα, ενώ οι κεντρικές υπηρεσίες περίπου 700 επιστημονικών ινστιτούτων βρίσκονται στην πόλη.
Συλλογές εξαιρετικών εκθεμάτων φιλοξενούνται στη Γκαλερί Τρετιάκοφ (Tretyakov Art Gallery), στο Μουσείο Πούσκιν (A.S. Pushkin Fine Arts Museum), στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (State Historical Museum), στο Κεντρικό Μουσείο Λένιν (V.I. Lenin Central Museum) και στο Μουσείο Ανατολίτικου Πολιτισμού (Museum of Oriental Culture). Στη Μ. πραγματοποιείται και η Έκθεση Οικονομικών Επιτευγμάτων, στα πλαίσια της οποίας παρουσιάζονται οι εξελίξεις στον χώρο της βιομηχανίας, της γεωργίας, της επιστήμης και του πολιτισμού, σε έναν χώρο κατανεμημένο σε 72 περίπτερα. Σε αυτή την απαρίθμηση αξιόλογων μνημείων και τοποθεσιών στην πόλη της Μ. αξίζει να προστεθούν και οι Βοτανικοί Κήποι της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών.
Αλλά και στο Ερμιτάζ (5), σύμφωνα με τον πρώτο χειρόγραφο κατάλογο, το 1774, είχε περισσότερα από 2.000 έργα, που το 1780 έγιναν 2.500. Εκεί βρίσκονταν αρχικά και οι ατομικές βιβλιοθήκες του Βολτέρου, του Ντ’ Αλαμπέρ, του Ντιντερό, του Γκαλιάνι και άλλων, ο οποίες το 1816 μεταφέρθηκαν στη δημόσια βιβλιοθήκη του της Αγίας Πετρούπολης.
Στην Αγία Πετρούπολη, μιας και αναφερθήκαμε σ’ αυτή, υπάρχουν πολλά και θαυμάσια μνημεία με αξιόλογα πνευματικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων ένα από τα πλουσιότερα και πιο ονομαστά μουσεία του κόσμου, το πανεπιστήμιο, πολλές ανώτατες σχολές, η Ακαδημία Καλών Τεχνών, βιβλιοθήκες με πολλά ελληνικά χειρόγραφα (!), μουσεία και θέατρα από τα πιο σημαντικά της Ρωσίας! Μάλιστα στην Νάουκα, της Αγίας Πετρούπολης, υπάρχει ειδικό πανεπιστημιακό κτίριο με πάρα πολλά αρχαία ελληνικά και βυζαντινά χειρόγραφα!
Στη Οδησσό, μία πόλη στη νότια Ουκρανία, πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας, που έχει άμεση σχέση με τον ελληνισμό της διασποράς, ιδίως κατά την Επανάσταση του 1821, βρίσκονται πολυάριθμα μνημεία, στα οποία κυριαρχεί ο νεοκλασικός ρυθμός και, φυσικά, έδρα πανεπιστημίου, ιατρικής, μηχανικής, γεωπονικής, παιδαγωγικών σχολών, ακαδημιών, ωδείου και τεχνικών σχολών, πλούσιας πινακοθήκης, αρκετών μουσείων, βιβλιοθηκών και αστεροσκοπείου, στα οποία ο ερευνητής θα βρει πολλά αρχαία ελληνικά και βυζαντινά χειρόγραφα!
Αλλά και στο Κίεβο, ένα άλλο και σημαντικό κέντρο του Ελληνισμού της Διασποράς, υπάρχει σημαντική βιβλιοθήκη με πολλά και σημαντικά αρχαία ελληνικά και βυζαντινά χειρόγραφα. Είναι, άλλωστε, γνωστό ότι το Κίεβο αποτελεί το σπουδαιότερο πνευματικό κέντρο της Oυκρανίας, με μακρόχρονη θεατρική παράδοση. Διαθέτει πανεπιστήμιο (από το 1834) και πολυάριθμα επιστημονικά ιδρύματα, μουσεία, βιβλιοθήκες, ακαδημίες και θέατρα. Είναι σπουδαίος σιδηροδρομικός (γραμμές για Mόσχα, Αγία Πετρούπολη, Oδησσό, Pοστόφ και Bαρσοβία) και αεροπορικός κόμβος (δύο αερολιμένες) και σημαντικό ποτάμιο λιμάνι. Ο καθεδρικός ναός της Aγίας Σοφίας (1037) με πέντε νάρθηκες και πολλούς τρούλους, με πολύτιμες τοιχογραφίες και ψηφιδωτά, ο ναός του Aγίου Mιχαήλ (1070-88) και της Kοίμησης της Θεοτόκου (1073-88), το μοναστήρι και ο ναός του Aγίου Kυρίλλου (12ος αι.), οι ναοί του Αγίου Γεωργίου και της Aγίας Θεοδοσίας (17ος αι.), του Aγίου Aνδρέα (1747-53), έργο του Ιταλού Ραστρέλι, έγιναν αφορμή να ονομαστεί δικαιολογημένα το Κίεβο αγία πόλη. Αντίστοιχα, το πρώην τσαρικό ανάκτορο (1752-55), επίσης έργο του Pαστρέλι, τα νεοκλασικά κτίρια του Bιντσέντσο και του Aντρέα Mπερέτι, ο καθεδρικός ναός του Aγίου Bλαδιμήρου (1852-1896), ο οίκος Γκοροντέτσκ (1902) αποτελούν τις κυριότερες μαρτυρίες των ιστορικο-καλλιτεχνικών φάσεων της πόλης.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1.Μ. Γεδεών, ο Άθως, Κωνσταντινούπολη, 1885, 341.
2.Αντ. Μηλιαράκης, «Δανιήλ Φιλιππίδης και η γεωγραφία αυτού», Εστία 1885, όπου, όμως, δεν δηλώνεται από πού αντλεί την πληροφορία αυτή.
3.«Το Ελληνικό Βιβλίο 1476-1830», Αθήνα 1986, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.
4.«Αρχαία Αλεξάνδρεια. Περιγραφή της πόλεως ταύτης εν τη κατά πάροδον περιήγησσι του Κιαιβο-Αικατερινο-Γραικικού Μοναστιρίου Αρχιμανδρίτου Κονσταντίου, Καλλωπισθείσα μετά εικονογραφικών και ιχνογραφικών σχεδίων, Και ανατεθείσα τω Υψηλοτάτων ονόματι Αυτοκρατορικήν επιτροπήν και συναίνεσιν. Υπό δε της φιλογενούς προαιρέσεως και φιλοτίμου δαπάνης των εκ Του Ζωσιμά ευπατρίδων αυταδέλφων, ήδη τύποις εκδοθείσα. δι’ Αδείας του της Μόσκβας Πολιτεικού Διοικήτωρος. Μόσκβα 1803. Εν τη Ελευθέρα Τυπογραφία Γαρίου και Κομπανίας», σελίδες 58-59.
5.Το Ερμιτάζ, που είναι άμεσα συνδεδεμένο με τον αρχαίο ελληνικό και βυζαντινό πολιτισμό, λόγω του ότι στο μουσείο του φιλοξενεί εκατοντάδες κειμήλια του Ελληνισμού, είναι ένα απέραντο κτιριακό συγκρότημα που στεγάζει το Μουσείο του Ερμιτάζ εκτείνεται κατά μήκος του ποτα­μού Νέβα στην παλιά πόλη της Αγίας Πετρούπολης. Το συγκρότημα αυτό το αποτελούν πέντε κτί­ρια, από τα οποία ξεχωρίζουν για την αισθητική και ιστορική τους αξία, το Χειμερινό Ανάκτορο -που χτίστηκε από τον Ραστρέλι - και το θέατρο - που σχεδιάστηκε από τον Κβαριενγκουί. Αυτά τα δύο μνημειώδη κτίρια αποτελούν τα "φτερά" του αρχιτεκτονικού συγκροτήματος που σήμερα γνωρί­ζουμε ως Ερμιτάζ. Στην πραγματικότητα δεν είναι μόνο ένα Μουσείο, αλλά κι ένα μεγάλο Ερευνητι­κό Κέντρο Ιστορίας και Κουλτούρας. (Ίδε ειδικό κεφάλαιο για τα μουσεία στο βιβλίο αυτό).