09/11/15 20:13 - Τι έχουμε μάθει για το θρυλικό Έπος Βασίλειος Διγενής Ακρίτας;

 

Τι έχουμε μάθει για το θρυλικό Έπος Βασίλειος Διγενής Ακρίτας;

Σε διάφορα βιβλία εξιστορούνται τα καταπληκτικά κατορθώματα του Διγενή, ο οποίος από τα πρώτα χρόνια της ζωής του δείχνει υπερφυσική δύναμη. Παντρεύεται την κόρη του Δούκα Ευδοκία και φεύγει μαζί της «εις τας άκρας» (τα σύνορα), όπου γίνεται «ακρίτης». Σκοτώνει τον δράκο που επιβουλεύεται την Ευδοκία, νικάει τριακόσιους απελάτες που προσπαθούν να την απαγάγουν, νικάει την ως τότε ανίκητη αμαζόνα Μαξιμώ και πεθαίνει στο πολυτελέστατο παλάτι που είχε χτίσει στον Ευφράτη σε ηλικία τριάντα τριών ετών, όσα τα χρόνια του Μεγαλέξαντρου και του Χριστού!..

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ

Η υπόθεση του έπους Βασίλειος Διγενής Ακρίτας έχει ως εξής: Ένας Σαρακηνός εμίρης (ο αμιράς της Συρίας Μουσούρ) απάγει την Ειρήνη, κόρη του Βυζαντινού στρατηγού Ανδρονίκου Δούκα, και καταδιώκεται από τους πέντε αδελφούς της. Μετά από μονομαχία με τον νεότερο αδελφό, στην οποία ηττήθηκε, ο αμιράς προσηλυτίζεται στον χριστιανισμό και παντρεύεται την κόρη. Από τον γάμο τους γεννιέται ο Διγενής («Διγενής», από δύο γένη, το αραβικό και το ελληνικό), ο ήρωας του έπους. Στα υπόλοιπα βιβλία εξιστορούνται τα καταπληκτικά κατορθώματα του Διγενή, ο οποίος από τα πρώτα χρόνια της ζωής του δείχνει υπερφυσική δύναμη. Παντρεύεται την κόρη του Δούκα Ευδοκία και φεύγει μαζί της «εις τας άκρας» (τα σύνορα), όπου γίνεται «ακρίτης». Σκοτώνει τον δράκο που επιβουλεύεται την Ευδοκία, νικάει τριακόσιους απελάτες που προσπαθούν να την απαγάγουν, νικάει την ως τότε ανίκητη αμαζόνα Μαξιμώ και πεθαίνει στο πολυτελέστατο παλάτι που είχε χτίσει στον Ευφράτη σε ηλικία τριάντα τριών ετών, όσα τα χρόνια του Μεγαλέξαντρου και του Χριστού!..

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ

Το Έπος Διγενή Ακρίτη (ή Ακρίτα) είναι ένα εκτενές έμμετρο ποιητικό σύνθεμα άγνωστου συγγραφέα, το οποίο, κατά τους μελετητές, σηματοδοτεί την αφετηρία της νεοελληνικής περιόδου της λογοτεχνίας μας. Το εκτενές και σημαντικό αυτό κείμενο, το οποίο άλλοι μελετητές χαρακτηρίζουν έπος και άλλοι μυθιστόρημα, επιχειρώντας να ανιχνεύσουν και να δικαιολογήσουν τον τόνο που κυριαρχεί, πραγματεύεται τις περιπέτειες και το βίο του μεσαιωνικού ήρωα του ελληνισμού Βασιλείου Διγενή Ακρίτα.
Ο ήρωας ανήκε στο σώμα των ακριτών (πολεμιστών των άκρων, των συνόρων), ενώ γύρω από τα κατορθώματά του αναπτύχθηκε ολόκληρη μυθολογία, στην οποία βασίστηκαν τόσο τα ακριτικά τραγούδια όσο και το έμμετρο αυτό ποιητικό σύνθεμα, για το οποίο κανείς δε γνώριζε τίποτα ως το 1875, οπότε οι Κ. Σάθας και Ε. Legrand δημοσίευσαν το κείμενο στηριζόμενοι σε χειρόγραφο που βρέθηκε στη μονή Παναγίας Σουμελά, δωρίστηκε κατόπιν στην Τραπεζούντα, ενώ σήμερα θεωρείται χαμένο. Το χειρόγραφο χρονολογείται στο 16ο αιώνα. Σύμφωνα με αυτό, το ποίημα διαιρείται σε δέκα βιβλία και εκτείνεται συνολικά σε 1.182 ανομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους στίχους. Μετά το 1875 έγιναν γνωστές και άλλες παραλλαγές του ποιήματος, όλες διαφορετικές μεταξύ τους και πάντως αλλιώτικες από το αρχικό χαμένο κείμενο. Έτσι, εκτός από την παραλλαγή που προαναφέρθηκε (της Τραπεζούντας), έχουμε ακόμη την παραλλαγή της Οξφόρδης (χειρόγραφο 17ου αι.), τη διασκευή Άνδρου-Αθηνών (χειρόγραφο 16ου αι.), την παραλλαγή της Κρυπτοφέρρης (Grottaferatta, χειρόγραφο 12ου αι.) και την παραλλαγή του Εσκοριάλ, σε γλώσσα δημωδέστερη όλων (χειρόγραφο 15ου αι.). Τέλος, έχουμε και μια πεζή εκδοχή σε χειρόγραφο της Άνδρου (17ος αι.).
Από τις έξι αυτές παραλλαγές, κοντύτερα στο αρχικό κείμενο φαίνεται να είναι αυτές της Κρυπτοφέρρης και του Εσκοριάλ, οι οποίες οδήγησαν τους μελετητές να χρονολογήσουν τη συγγραφή του κειμένου στο 12ο αιώνα.
Όπως αναφέρθηκε, κεντρικός ήρωας του ποιήματος είναι ο Βασίλειος Διγενής (από δύο γένη) Ακρίτης (στρατιώτης που φύλαγε τα άκρα, τα σύνορα δηλαδή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας). Ωστόσο στα τρία πρώτα βιβλία (λόγους) ο ποιητής αφηγείται τα κατορθώματα του πατέρα του Διγενή, του αμιρά της Συρίας Μουσούρ, που αρπάζει την κόρη ενός Έλληνα στρατηγού, καταδιώκεται από τους αδερφούς της, μονομαχεί με το νεότερο και ηττάται, ασπάζεται το χριστιανισμό και, τελικώς, παντρεύεται την κόρη που έκλεψε.
Από το γάμο αυτό, τη σύζευξη δύο «γενών», γεννιέται ο Διγενής, του οποίου τα κατορθώματα εξιστορούνται στο υπόλοιπο του εκτενούς κειμένου. Κατορθώματα που φτάνουν στη σφαίρα του υπερφυσικού, αλλά και ο έρωτάς του, η ακριτική του δράση και –τέλος– ο θάνατός του.
Οι επιρροές που εμφιλοχωρούν στο «έπος» του Ακρίτα είναι ποικίλων προελεύσεων: παραμυθικά στοιχεία, ανατολική μυθολογία, μεσαιωνική παράδοση, αλλά και ευρύ υλικό από τον προϋπάρχοντα κύκλο των ακριτικών τραγουδιών με θέμα την ακριτική ζωή και –κυρίως– τα κατορθώματα του Διγενή Ακρίτα. Το εκτενές αυτό κείμενο, παρά τα φιλολογικά προβλήματα που δημιούργησε και δημιουργεί, παραμένει ένα σημαντικό σημείο αναφοράς, όχι μόνο για την ιστορική του αξία (σηματοδοτεί, όπως είπαμε, την αφετηρία της νεοελληνικής περιόδου της λογοτεχνίας μας), αλλά και ως λογοτέχνημα, αμιγώς, καθώς παρουσιάζει σπάνιες αρετές, μια σχετική κομψότητα στο χειρισμό των θεμάτων που πραγματεύεται και, κυρίως, μετέρχεται μια γλώσσα λαϊκή για να καταλήξει σ' ένα κατεξοχήν ποιητικό αποτέλεσμα.
Για το Διγενή Ακρίτη αλλά και τους άλλους ακριτικούς ήρωες δημιουργήθηκε και ένας κύκλος από δημοτικά τραγούδια, που ονομάζονται ακριτικά! Πρόκειται για τα θρυλικά δημοτικά τραγούδια στα οποία θα κάνουμε προσεχώς ειδική αναφορά.