24/12/15 21:39 - Τα κάλαντα μέσα στο χρόνο και το χώρο!...

 

Τα κάλαντα μέσα στο χρόνο και το χώρο!...

Η συνήθεια φαίνεται πως υπήρχε και πριν από τη βυζαντινή εποχή. Πιθανόν η χαρά για τη γέννηση του Χριστού, που πριν από τον 4ο αιώνα γιορταζόταν την 1η του έτους, να συνδυάστηκε με τις ελπίδες και τις ευχές του νέου έτους, που συνήθιζαν οι Ρωμαίοι, και με γιορταστικούς τρόπους που συνηθίζονταν στην αρχαία Ελλάδα. Γι’ αυτό ίσως ορισμένοι Πατέρες της Εκκλησίας, που προσπαθούσαν να απομακρύνουν τους πιστούς από τις αναμνήσεις του παρελθόντος, απαγόρεψαν τα κάλαντα, κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Παρά την απαγόρευση όμως, η λαοφιλής αυτή συνήθεια επέζησε και συνεχίζεται.

ΕΙΝΑΙ αλήθεια, ότι τα κάλαντα, τουλάχιστον από πλευράς Λαογραφίας, είναι τα ευχετήρια και εγκωμιαστικά τραγούδια που ψάλλονται τις παραμονές των μεγάλων γιορτών (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτα). Ο όρος παράγεται από το λατινικό «καλένδαι», που σημαίνει τις πρώτες μέρες των ρωμαϊκών μηνών. Τα κάλαντα τραγουδιούνται από ομάδες παιδιών, κυρίως, που γυρίζουν στα σπίτια. Τα τραγούδια αυτά, που έχουν ένα βασικό τύπο με λεπτομερειακές παραλλαγές κατά τόπους, συνοδεύονται με μουσική υπόκρουση από τρίγωνο ή τύμπανο ή φυσαρμόνικα ή και έγχορδα, ακόμα και από πήλινο «τουμπερλέκι». Οι εκτελεστές ψάλλουν τα τραγούδια τους, με τα οποία εγκωμιάζουν τον οικοδεσπότη και την οικοδέσποινα και δέχονται σε ανταμοιβή για τους ύμνους και τις ευχές φιλοδωρήματα.
Η συνήθεια φαίνεται πως υπήρχε και πριν από τη βυζαντινή εποχή. Πιθανόν η χαρά για τη γέννηση του Χριστού, που πριν από τον 4ο αιώνα γιορταζόταν την 1η του έτους, να συνδυάστηκε με τις ελπίδες και τις ευχές του νέου έτους, που συνήθιζαν οι Ρωμαίοι, και με γιορταστικούς τρόπους που συνηθίζονταν στην αρχαία Ελλάδα. Γι’ αυτό ίσως ορισμένοι Πατέρες της Εκκλησίας, που προσπαθούσαν να απομακρύνουν τους πιστούς από τις αναμνήσεις του παρελθόντος, απαγόρεψαν τα κάλαντα, κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Παρά την απαγόρευση όμως, η λαοφιλής αυτή συνήθεια επέζησε και συνεχίζεται.
Την παραμονή των Χριστουγέννων σε όλα τα ελληνικά χωριά και τις πόλεις τα παιδιά τραγουδούν:
«Καλήν ημέρα, άρχοντες, αν είναι ορισμός σας,
Χριστού τη θεία Γέννηση να ’πω στ’ αρχοντικό σας...».


Στο Πόντο τα πιο χαρακτηριστικά και ιδιωματικά χριστουγεννιάτικα κάλαντα ήταν τα ακόλουθα:
«Χριστός ’γεννέθεν,
χαρά σον κόσμον,
χα καλή ώρα, καλή σ’ ημέρα.
Χα καλόν παιδίν οψέ ’γεννέθεν,
οψέ ’γεννέθεν, ουρανοστάθεν...».


Την Πρωτοχρονιά ψάλλονται άλλα:
«Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά κι αρχή καλός μας Χρόνος...».

Ο Άγιος της ημέρας είναι ο Αϊ-Βασίλης, ο άγιος της αγάπης.
«Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία...»,
τραγουδούν τα παιδιά αυτή τη μέρα, χαρίζουν ευχές, δέχονται ευχές και δώρα.


Στον Πόντο έψελναν την παραμονή της Πρωτοχρονιάς τα παρακάτω κάλαντα:
«Αρχή Κάλαντα κι αρχή του χρόνου,
κι αρχή του χρόνου,
πάντα Κάλαντα, πάντα του χρόνου,
πάντα του χρόνου...».

Τι λέει η Εγκυκλοπαίδεια «δομή»

Τα κάλαντα είναι εθιμικά τραγούδια, τα οποία τραγουδούν ομάδες παιδιών ή σπανιότερα ενηλίκων, κυρίως την παραμονή των μεγάλων γιορτών του Δωδεκαημέρου (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτα). Τα κάλαντα εξιστορούν, μυθοποιημένα, τα περιστατικά των αντίστοιχων ημερών, είναι όμως και ευχετικά τραγούδια, γιατί περιέχουν ευχές για τον νοικοκύρη και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας που επισκέπτονται οι τραγουδιστές. Η συνήθεια των κάλαντα είναι διαδεδομένη σε όλη την Ελλάδα, στην ύπαιθρο και στα αστικά κέντρα. Υπάρχουν στερεότυπες μορφές κάλαντα που τραγουδιούνται σε όλη την Ελλάδα και, όπως φαίνεται από τη γλώσσα τους, έχουν λόγια προέλευση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το έθιμο δεν είναι λαϊκό· απεναντίας φανερώνει την εξάπλωσή του σε όλη την έκταση της χώρας, γεγονός που έκανε αναγκαία την καθιέρωση μιας κοινής μορφής που να περιλαμβάνει όλες τις τοπικές παραλλαγές οι οποίες, παράλληλα, τραγουδιούνται στα διάφορα μέρη.
Η λέξη κάλαντα ανάγεται στην αρχαία ρωμαϊκή Πρωτοχρονιά, που γιορταζόταν στις Καλένδες (δηλαδή την πρώτη ημέρα) του Ιανουαρίου (από τα μέσα του 2ου αι. π.Χ.· παλαιότερα η ρωμαϊκή Πρωτοχρονιά άρχιζε τον μήνα Μάρτιο). Στη νεότερη Ελλάδα το έθιμο προήλθε από το Βυζάντιο, συνδυασμένο με τις μεγάλες χριστιανικές γιορτές, τις οποίες η Εκκλησία τοποθέτησε σκόπιμα στην κρίσιμη εκείνη περίοδο, για να εκτοπίσει άλλες, λαμπρές ειδωλολατρικές γιορτές. Έτσι τα κάλαντα, παρά τη χριστιανική τους επίφαση, προέρχονται από προχριστιανική εποχή. Απήχηση της αρχαιότητας του εθίμου αποτελεί η παλαιότερη συνήθεια της νοικοκυράς να φιλοδωρεί τους τραγουδιστές με κουλούρια, ξηρούς καρπούς και άλλα φαγώσιμα, που συμβόλιζαν την αναμενόμενη καλή σοδειά του νέου χρόνου. Σήμερα το φιλοδώρημα είναι συνήθως χρηματικό.Το έθιμο όμως είναι παλαιότερο και από την ονομασία του, όπως φανερώνουν τα κάλαντα του νέου έτους, κατά τα οποία έως πριν μερικά χρόνια οι καλαντιστές κρατούσαν χάρτινο ομοίωμα καραβιού, το οποίο συσχέτιζαν με το πλοίο της αρχαίας γιορτής των Ανθεστηρίων (με το πλοίο παρίσταναν τον ερχομό του Διονύσου, θεού της βλάστησης). Τέλος, ένα άλλο στοιχείο του εθίμου, που επιβίωσε έως τα νεότερα χρόνια σε μερικούς τόπους, το χτύπημα των νοικοκυραίων με χλωρά κλαδιά δέντρων, για να μεταδοθεί σε αυτούς αναλογικά η ανθηρότητα των φυτών, τοποθετεί τη γένεση του εθίμου σε εποχή προγενέστερη και από εκείνη της αρχαίας Ελλάδας, γιατί η πίστη αυτή συναντάται σε πλήθος λαών και πρέπει να θεωρηθεί πιθανότατα ως επιβίωση πανάρχαιων και πρωτόγονων δοξασιών.

ΠΗΓΕΣ: Ιστορικό και Δημοσιογραφικό Αρχείο του γράφοντος, Εγκυκλοπαίδεια «Μαλλιάρης-παιδεία», Εγκυκλοπαίδεια «δομή»