13/03/16 21:10 - Από τα Σατουρνάλια στα σύγχρονα Καρναβάλια!..

Από τα Σατουρνάλια στα σύγχρονα Καρναβάλια!..

Λένε ότι στα Σατουρνάλια επίσημα ενδύματα δε φοριούνταν, ενώ οι δούλοι δεν μπορούσαν να τιμωρηθούν κι αντιμετώπιζαν με χλευασμό τους κυρίους τους. Γενικότερα οι ρόλοι αντιστρέφονταν ανάμεσα σε δούλους κι ιδιοκτήτες, κάτι που οδηγούσε σε ξέφρενο γλέντι, άφθονη οινοποσία και ακολασίες: γι' αυτό το λόγο, με την έλευση του Χριστιανισμού, η λέξη "σατουρνάλια" ήταν ταυτόσημη με τα "όργια"!..

ΕΙΝΑΙ αλήθεια, ότι τα Σατουρνάλια, όπως διαβάζουμε σε διάφορες εγκυκλοπαίδειες και λεξικά, ήταν γιορτή των Ρωμαίων αφιερωμένη στο θεό Σατούρνους, ο οποίος αντιστοιχεί στον ελληνικό θεό Κρόνο. Πραγματοποιούταν κατά τους χειμερινούς μήνες κατά την περίοδο του χειμερινού ηλιοστασίου, συνήθως στις 17 Δεκεμβρίου, αλλά αργότερα η γιορτή κρατούσε έως και μια βδομάδα, μέχρι τις 23 Δεκεμβρίου.

Τα Σατουρνάλια ήταν μεγάλη και σημαντική γιορτή για τους Ρωμαίους, οι οποίοι τα ταύτιζαν με τα αρχαία Κρόνια. Εκτός από τις τυπικές θυσίες, η γιορτή περιλάμβανε δημόσια αργία, καθώς και διάφορα έθιμα, όπως την ανταλλαγή μικρών δώρων ή υπαίθριες αγορές. Επιτρέπονταν τα τυχερά παιχνίδια ακόμα και για τους δούλους.

Επίσημα ενδύματα δε φοριούνταν, ενώ οι δούλοι δεν μπορούσαν να τιμωρηθούν κι αντιμετώπιζαν με χλευασμό τους κυρίους τους. Γενικότερα οι ρόλοι αντιστρέφονταν ανάμεσα σε δούλους κι ιδιοκτήτες, κάτι που οδηγούσε σε ξέφρενο γλέντι, άφθονη οινοποσία και ακολασίες: γι' αυτό το λόγο, με την έλευση του Χριστιανισμού, η λέξη "σατουρνάλια" ήταν ταυτόσημη με τα "όργια".

Τις μέρες αυτές γίνεται το έθιμο του γλεντιού, της ψυχαγωγίας και του «μασκαρεματος», της μεταμφίεσης, που έχει παραμείνει Κρόνια«Λουπερκάλια» και «Σατουρνάλια» και από τις αρχαιότερες «Διονυσιακές γιορτές» των Ελλήνων, όπου οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν, χόρευαν, τραγουδούσαν πίνοντας κρασί και το κέφι έφτανε στο κατακόρυφο προς τιμή του Διόνυσου.

Τι γινόταν στην Ελλάδα

Τα ίδια τα εγκυκλοπαιδικά λεξικά, αλλά και η Βικιπαίδεια, αναφέρουν ότι παλιότερα το καρναβάλι γινόταν παντού στην Ελλάδα με μασκαράτες ομαδικές, χορούς, γλέντια, σάτιρα και διάφορα ιδιαίτερα έθιμα σε κάθε μέρος. Ήταν ευκαιρία για ξεφάντωμα, κρασί και χίλια δυο πειράγματα.

Μεγαλύτερα κέντρα τέτοιου ξεφαντώματος ήταν, όπως και σήμερα, η Πάτρα με το περιβόητο Πατρινό καρναβάλι, που έχει τις ρίζες του στις αρχές του 19ου αιώνα, η Ξάνθη με το ξακουστό πλέον Ξανθιώτικο Καρναβάλι, που γίνεται πόλος έλξης αφού έχει το μεγαλύτερο καρναβάλι των Βαλκανίων με πολλά λαογραφικά στοιχεία, η Πλάκα των Αθηνών, και η Θήβα με τον περίφημο «βλάχικο γάμο» της. Στη Θήβα γίνεται και σήμερα ο «βλάχικος γάμος» που αρχίζει από την Τσικνοπέμπτη και αποτελείται από το προξενιό, το γάμο δυο νέων και τελειώνει με την πορεία των προικιών της νύφης και το γλέντι των συμπεθέρων.

Όλες αυτές οι διαδικασίες είναι γεμάτες από σατυρική αθυροστομία, κέφι, γλέντι και χορό. Στην Πάτρα γίνεται το μεγαλύτερο καρναβάλι της Ελλάδας με διάρκεια δύο μηνών και τη τελευταία Κυριακή της αποκριάς γίνεται παρέλαση αρμάτων με επικεφαλής το ομοίωμα του θεού της αποκριάς του «Καρνάβαλου» και ακολουθία διάφορων άλλων έξυπνων μασκαρεμάτων, με τη συμμετοχή 40.000 καρναβαλιστών, και πλήθους επισκεπτών ενώ το κέφι δίνει και παίρνει με το πασίγνωστο τραγούδι: "Πατρινό Καρναβάλι για πάντα" σε στίχους Τάσου Μαραγκού:  

"Πατρινό Καρναβάλι / Μας τρελαίνεις σαν έρχεσαι κάθε χρονιά / Και μας κάνεις να νιώθουμε κάθε φορά / Το Πατρινό το Καρναβάλι, / Σαν να το βλέπουμε για πρώτη φορά. Πατρινό Καρναβάλι για πάντα / Έλα να μάθεις τι θα πει Πατρινός / Πατρινό Καρναβάλι για πάντα / Έλα να ζήσεις για λίγο τρελός. Όλη η Πάτρα χορεύει / Απ’ το βράδυ μέχρι τ’ άλλο πρωί / Κι όταν ξανανυχτώσει / Κάποια ιδέα θα πέσει / Κι άντε πάλι απ’ την αρχή / Τρελός χορός μέχρι το πρωί. Πατρινό Καρναβάλι για πάντα / Όλοι στους δρόμους ξενύχτες γυρνούν/ Πατρινό Καρναβάλι για πάντα / Όλοι τα πίνουν χορεύουν γελούν. Οι απόκριες φτάσαν/ Τα μπουρμπούλια θ’ ανοίξουν τα ντόμινο θα βγουν /Να χορέψουν στις πίστες και να ντυθούν / Πάλι σ’ αυτό το καρναβάλι/ Ξεφάντωμα τρελό και πάλι".

Στην Κοζάνη γίνεται το έθιμο του φανού, κατά το οποίο φωτιές και υπαίθρια γλέντια στήνονται σε διάφορες γειτονιές της πόλης.

Οι περίφημες «Μπούλες» της Ημαθίας

Ένα από τα πιο φημισμένα παραδοσιακά καρναβάλια στον ελλαδικό χώρο είναι και οι "Μπούλες" στη Νάουσα Ημαθίας. Το έθιμο έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα και πιθανότατα έχει σχέση με τελετές φυλετικής μύησης όπως η τελετή ενηλικίωσης κατά την οποία ο νέος, ντυμένος με γυναικεία ρούχα και οδηγούμενος από ανύπανδρους άντρες της φυλής, θα μυηθεί με τη σειρά του στα μυστικά της, θα αποβάλλει τη γυναικεία ενδυμασία και θα μεταμορφωθεί σε άνδρα.

Σήμερα μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι στη μακραίωνη ιστορία του το έθιμο μεταπλάθει και παράλληλα ενσωματώνει στα επί μέρους στοιχεία του, την τοπική παράδοση, τους μύθους, τους θρύλους, τα τραγούδια και τους ηρωικούς αγώνες της Νάουσας.

Το Ρεθυμνιώτικο Καρναβάλι

Επίσης πρέπει ν αναφερθεί το Ρεθεμνιώτικο Καρναβάλι, η μεγαλύτερη, δημοφιλέστερη και πολυπληθέστερη εκδήλωση της Κρήτης, η οποία τα τελευταία χρόνια αναπτύσσει ιδιαίτερη δυναμική, περνώντας όχι μόνο τα σύνορα του νησιού, αλλά και της χώρας. Πρόκειται για έναν θεσμό Πολιτισμού και Δημιουργίας, τον οποίο η Δημοτική Αρχή προσπαθεί κάθε χρόνο να ενισχύει και να εμπλουτίζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Αλλά, η πιο σπουδαία παράμετρος αυτού του θεσμού είναι ο εθελοντισμός, οι πινελιές του οποίου κάνουν τη διαφορά κάθε χρονιά!

Στο όμορφο, αναγεννησιακό Ρέθυμνο, ήδη από το 1914, καταγράφονται τα πρώτα στοιχεία χιουμοριστικών εκδηλώσεων. Απόκριες μιας άλλης εποχής, που έχει αφήσει το νοσταλγικό της άρωμα διάχυτο να μοσχοβολά ακόμη, με χορούς ρομαντικούς και τους Ρεθεμνιώτες να υποδέχονται με τις δέουσες τιμές την «Αυτού Εξοχότητα Βασιλέα Καρνάβαλο μέσα στην αταξία του ακράτητου γέλιου!»

Ένα έθιμο της παλιάς αυτής Ρεθυμνιώτικης Αποκριάς του περασμένου αιώνα, το «Κυνήγι του κρυμμένου Θησαυρού», γίνεται αφορμή, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, να δημιουργηθούν οι «ομάδες» οι οποίες αργότερα, το 1993, προσκαλούνται από το Δήμο Ρεθύμνης, ως αρωγό και χρηματοδότη, να αναλάβουν, να στηρίξουν και να δώσουν δημιουργική πνοή στο Ρεθεμνιώτικο Καρναβάλι, ένα Καρναβάλι που, στην αυγή του 21ου αιώνα, έχει καθιερωθεί επάξια ως το «Καρναβάλι της Κρήτης»! Οι ομάδες που συμμετέχουν πλέον είναι πάνω από 40, με πληρώματα που ξεπερνούν συνολικά τους 10.000 εθελοντές.

Η κρητική καντάδα

Ένα ακόμη έθιμο του κρητικού καρναβαλιού είναι η κρητική καντάδα, όπου μαντολίνα, λύρες και λαούτα ξεχύνονται στους δρόμους του ιστορικού κέντρου, πλημμυρίζοντας την πόλη με παραδοσιακούς ήχους.Στο Ρέθυμνο θα δείτε τους ντόπιους, αλλά και ξένους να κοντοστέκονται στα καφενεία για να πιουν τσικουδιές, να δοκιμάζουν κρητικούς μεζέδες και να σκαρφίζονται μαντινάδες στη στιγμή, ενώ η διάσημη κρητική κουζίνα προσκαλεί τους πάντες να την δοκιμάσουν και να ξεχάσουν όλα όσα ήξεραν μέχρι τώρα. Όπου και να πάτε οι φιλόξενοι κάτοικοι της Κρήτης θα σας κεράσουν και θα σας ανοίξουν την πόρτα τους και την καρδιά τους!
Στην Πλάκα, καθώς και σ' όλα γενικά μέρη, γυρνούν στους δρόμους οι άνθρωποι μεταμφιεσμένοι, μικροί και μεγάλοι, μπαίνουν στα κέντρα, πίνουν, χορεύουν, πειράζονται και γλεντούν. Τα τελευταία χρόνια το Καρναβάλι του Μοσχάτου καταλαμβάνει τη πρώτη θέση μεταξύ των δήμων του λεκανοπεδίου Αττικής.

Καρναβάλια στο Αιγαίο

Όποιος παρακολουθήσει ένα ντοκιμανταίρ της ΕΡΤ στην εκπομπή: «Η ΕΤ1 ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ», θα δει ένα επεισόδιο με τίτλο: «ΚΑΡΝΑΒΑΛΙΑ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ». Πρόκειται για ένα αφιέρωμα στα αποκριάτικα έθιμα που λαμβάνουν χώρα στα νησιά του Αιγαίου. Κατά τη διάρκεια των Απόκρεω, και ειδικά το τελευταίο Σαββατοκύριακο και την Καθαρή Δευτέρα, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας αναβιώνουν διάφορα ελληνικά παραδοσιακά έθιμα. Η εκπομπή επισκέφτηκε σε αυτό το επεισόδιο την Νάξο, τη Σύρο, την Πάρο, τη Μύκονο. Στον Κινίδαρο της Νάξου άντρες με φουστανέλες μαζεύονται στην πλατεία και χορεύουν όλοι μαζί. Σε ένα άλλο ορεινό χωριό του νησιού, στην Κόρωνο, υπάρχει το έθιμο των λεγόμενων «κουδουνάτων», το οποίο συναντάται ευρέως και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Άντρες φορούν στη μέση τους τα κουδούνια των προβάτων, και χορεύοντας κάνουν δυνατό θόρυβο. Στη Σύρο γίνεται αναπαράσταση ληστείας από τους «ζεϊμπέκηδες». Παρόμοια δρώμενα συμβαίνουν και σε άλλα νησιά, και παντού συνοδεύονται από πολύ χορό, φαγοπότι και ατέλειωτο γλέντι. Ηλικιωμένοι κάτοικοι αυτών των νησιών μας αφηγούνται περιστατικά που θυμούνται από την παιδική τους ηλικία, μας μιλούν για τα χοιροσφάγια, και για τον τρόπο με τον οποίο γιορτάζονται ακόμη και σήμερα οι απόκριες σε αυτά τα μέρη, έστω κι αν οι συνήθειες της καθημερινής ζωής έχουν πλέον αλλάξει.
Καλή Σαρακοστή, λοιπόν, όπως θάλεγε και η δημοφιλής Ελληνίδα καλλιτέχνιδα, Μάϊρα Ψιλοπούλου, η οποία σήμερα διακοσμεί το παρόν άρθρο με φόντο τα διάφορα ελληνικά καρναβάλια!..