11/07/16 18:10 - Ποιος ήταν ο ρόλος των αυλητρίδων στην αρχαιότητα;

Ποιος ήταν ο ρόλος των αυλητρίδων στην αρχαιότητα;

«Ήσαν (αι αυλητρίδες) από διάφορα μέρη. Διότι και η Φρυγία και η Ιωνία εξαπέστελλον εις όλην την Ελλάδα αυλητρίδας. Υπερείχον όμως όλων αι εκ των Θηβών. Αύται εγνώριζον όλους τούς «μουσικούς τρόπους» οι οποίοι κατά τον ιδρυτήν των Τέρπανδρον εκαλούντο «αρμονίαι». Και ήσαν εν πρώτοις η Δωρική σεμνή και εμπνέουσα θάρρος και ανδρείαν εις τας ψυχάς…» (Γρ. Στεφάνου: «Αι Εταίραι κατά την ελληνικήν αρχαιότητα», Αθήναι 1924)

ΚΑΤΑ την αρχαιότητα ο αυλητής και η αυλητρίς (αυλητρίδα) ήταν παίκτης ή παίκτρια του αυλού αντιστοίχως. Οι αυλητές ήταν συνήθως Ασιάτες δούλοι, που συνόδευαν τις θυσίες ή σπονδές με τα λεγόμενα σπόνδεια αυλήματα ή ακολουθούσαν τους γάμους, τις κηδείες κ.λπ. Κατά μία εκδοχή οι αυλητρίδες των συμποσίων ήταν συχνά γυναίκες ελαφρών ηθών.
Ας δούμε, όμως, τι γράφουμε μέσα στο βιβλίο μας «Οι Ελληνίδες της Αρχαιότητας»:

ΑΥΛΗΤΡΙΔΕΣ. Οι γυναίκες που έπαιζαν αυλό, ένα σύνηθες πνευστό μουσικό όργανο των αρχαίων Ελλήνων. Ο αυλός κατ' αρχάς ήτο απλός (μόναυλος), εξ απλού καλάμου (καλάμινος) και είχε μία τρύπα μόνον στο πλάγιο μέρος του. Ύστερα δε έγινε ξύλινος, όπως τον χρησιμοποιούσαν διάφοροι λαοί, μετάλλινος, εξ οστού η εξ ελέφαντος μετά περισσοτέρων οπών, κλπ. Ο πλαγίαυλος είχε συνήθως μία εξοχή που εισήρχετο στα χείλη των μουσικών και εκρατείτο γωνιαίως προς το σώμα.
Ο αυλός ήτο κυρίως το μουσικό όργανο των Σατύρων, ενώ υπάρχουν πληροφορίες ότι εφευρέτης του ήτο ο Μιδας.2
Γενικώς, ο αυλός, εχρησιμοποιείτο υπό των αυλητρίδων σε διάφορες εστιάσεις, χορούς η θρησκευτικές τελετές και πανηγύρεις, δίδοντας, επί πλέον, τον ρυθμό στους ερέτες και τις τριήρεις, συνοδεύοντας την λύρα η υποβοηθώντας την απαγγελία των ραψωδών και των υποκριτών επί σκηνής.
Πολλές φορές το ίδιο άτομο έπαιζε συγχρόνως δύο αυλούς, φυσώντας αυτούς στο πάνω μέρος, όπως γίνεται και σήμερα με τούς ευθυαύλους (κλαρινέττο), ενώ ο Ηρόδοτος κάνει ειδική αναφορά3 περί των λυδίων αυλών αποκαλώντας τον ένα ανδρήϊον (αρσενικόν πιθανώς βαρύτονον), τον δε άλλον γυναικείον (ίσως οξύφωνον).
Υπήρχε δε και ο άσκαυλος, συγκείμενος εξ αυλού ο οποίος εμφυσείτο δι' ασκού, όπως η σημερινή γκάϊντα (ή κάϊδα).
Έμβλημα δε του Πανός και εφεύρεσις αυτού,4 (η του Μαρσύου, του Υάγνιδος η του Ολύμπου), ήτο και η σύριγξ, συγκειμένη εξ επτά αυλίσκων, οι οποίοι δια διαφόρου μήκους έδιδαν επτά διαφόρους τόνους, η οποία ήτο εν χρήσει σε πολλά σημεία της Ελλάδος.5 Εις την Ελληνικήν Μυθολογίαν, μάλιστα, ο ποιμενικός αυλός επιστεύετο, ότι ήτο αυτή αύτη η νύμφη Σύριγξ.

Όπως διηγούνται, ο θεός των ποιμένων Παν, ερωτευμένος μετά της νύμφης, την καταδίωξε για να απολαύση τα θέλγητρά της βιαίως. Αυτή, όμως, αρνηθείσα και συγχρόνως καταδιωχθείσα, εκρημνίσθη εις τον ποταμόν Λάδωνα. Στο μέρος αυτό εφύτρωσαν κάλαμοι τούς οποίους ο Παν έκοψε και κατασκεύασε το όργανον αυλός εις το οποίον έδωσε το όνομα της αγαπημένης του, εις ανάμνησιν της απολεσθείσης παρθένου.
Ο θεός Παν, χρησιμοποιώντας τον αυλό, έπαιζε τόσο αρμονικά και επιτήδεια, ώστε προκάλεσε και τον κιθαρωδόν Απόλλωνα να διαγωνισθή μαζί του, εκλέξας κριτήν τον βασιλέα της Λυδίας Μίδαν. Επειδή δε αυτός απεφάνθη υπέρ του Πανός, ο Απόλλων οργισθείς μετέβαλε τ' αυτιά του Μίδα εις αυτιά γαϊδάρου!
Δεν χρειάζεται εδώ να πούμε για την ευεργετικήν επίδρασιν του αυλού επί των ανθρωπίνων συναισθημάτων, όπως μας διδάσκουν τουλάχιστον πλείστα όσα χωρία των αρχαίων κειμένων. Χαρακτηριστικώς να αναφέρωμεν το υπό του Αριστοτέλους γραφέν:
«Διατί οι πονούντες και οι απολαύοντες αυλούνται; («Η ίνα οι μεν ήττον λυπώνται, οι δε μάλλον χαίρωσι» (Προβλήματα 917b, 19).

Μια σύγχρονη … αυλητρίδα, η δημοφιλής Ελληνίδα καλλιτέχνιδα, Μάϊρα Ψιλοπούλου, σε φωτογράφηση Δημήτρη Ποτουρίδη. Ως γνωστόν, τον ρόλο των αυλητρίδων της αρχαιότητας, εν πολλοίς τον διαδραματίζουν σήμερα οι σύγχρονες καλλιτέχνιδες!..

Ο Πλούταρχος γράφοντας για την μουσική στην Σπάρτη, εξηγεί ότι «επιζητούντος δε τινός διατί οι Σπαρτιάται μετ' αυλών αγωνίζονται, έφη ίν’ όταν προς ρυθμόν βαίνωσιν, οι τε δειλοί και ανδρείοι φανεροί ώσιν» («Λακωνικά Αποφθέγματα 210, 11»).
Ήσαν, λοιπόν, εύθυμες κόρες όλες αυτές που εσκόρπιζαν με τον αυλόν των, το άσμα των και τους χορούς των, παντού την χαράν, όπως οι αυλητρίδες; Αντιπροσώπευαν, πράγματι, τις καλλιτέχνιδες εκείνες οι οποίες, δια της τέχνης των, του ευθύμου χαρακτήρος των και του κάλλους των, εσκόρπιζαν παντού την ψυχικήν ικανοποίησιν και την μεθυστικήν ευφορίαν;

Μέσα απ' το βιβλίο του Γρ. Στεφάνου: «Αι Εταίραι κατά την ελληνικήν αρχαιότητα», Αθήναι 1924, σελ 36, διαβάζομεν:
«Ήσαν (αι αυλητρίδες) από διάφορα μέρη. Διότι και η Φρυγία και η Ιωνία εξαπέστελλον εις όλην την Ελλάδα αυλητρίδας. Υπερείχον όμως όλων αι εκ των Θηβών. Αύται εγνώριζον όλους τούς «μουσικούς τρόπους» οι οποίοι κατά τον ιδρυτήν των Τέρπανδρον εκαλούντο «αρμονίαι». Και ήσαν εν πρώτοις η Δωρική σεμνή και εμπνέουσα θάρρος και ανδρείαν εις τας ψυχάς.
Η Λύδιος, ιλαρά, οξεία και κατάλληλος προς θρήνον. Η Φρύγιος έκφυλος, προελθούσα εκ της εν Ασία οργιαστικής λατρείας της Αφροδίτης. Μεταξύ δε της Φρυγίου και της Δωρικής αρμονίας έκειτο η Ιωνική, αβρά, μαλακή και θρηνητική. Μεταξύ δε πάλιν της Φρυγίου και της Λυδίου έκειτο η Αιολική, αβρά, οξεία και ζωηρά. Αλλ' αι εκ Θηβών αυλητρίδες δεν έπαιζον μόνον τον αυλόν. Ετραγουδούσαν επίσης άριστα, εμιμούντο, ήσαν ωραιότατες, πάντοτε εύθυμες και εχόρευον αρμονικώτατα, εφ' όσον, ως ελέχθη, δια του ρυθμού των κινήσεων απεδείκνυον ολόκληρον το ψυχικόν κάλλος των. Τα σώματά των ευμελή και εύπλαστα ελάμβανον τας πλέον μαγευτικάς στάσεις. Εκίνουν αυτά άλλοτε βραδέως και άλλοτε ταχύτερον, υπενθυμίζοντα δια της ευκαμψίας των τον περιστρεφόμενον όφιν. Η θέα των επροκάλει τον θαυμασμόν και τα ρίγη, κατά δε τον Σιμωνίδη ήτο η όλη παράστασίς των «ποίησις άνευ λόγων». Δια τούτο και ο Λουκιανός εις το «Περί ορχήσεως» βιβλίον του αποκαλεί την όρχησιν «πολύμορφον και παναρμόνιον και πολύμουσον αγαθόν».
Ο Αθήναιος διηγείται ότι ένας φιλόσοφος, όστις έπινε εις κάποιο συμπόσιον, εξεδίωξε μετά σκληρότητος μίαν αυλητρίδα η οποία ηθέλησε να καθήση πλησίον του. Αύτη έφυγε. Όταν όμως μετά τον θαυμάσιον χορόν της επρόκειτο να πωληθή αύτη (τούτο συνέβαινε εάν η αυλητρίς δεν ήτο ελεύθερη αλλ' αγορασμένη από πλούσιον, τον οποίον όμως επεθύμει να αντικαταστήση δια πλουσιώτερον η καλλίτερον) ο γέρων φιλόσοφος λησμονήσας την λευκήν του γενειάδα έφθασε μέχρι του σημείου να δαρή με τους παρευρισκομένους εις το συμπόσιον διότι ούτοι δεν έλαβον υπ όψιν των το παρ' αυτού προσφερθέν τίμημα. 
Αι αυλητρίδες δεν ήσαν αι γυναίκες αι οποίαι είχαν ως αντικειμενικόν σκοπόν το εμπόριο της σαρκός, όπως όλαι αι άλλαι».

Και πιο κάτω:

«Αι αυλητρίδες δεν ήσαν ως αι ανωτέρω σκληρόκαρδοι. Εάν μάλιστα ήσαν ερωτευμέναι, παρέμενον πισταί και αφοσιωμέναι εις τον εραστήν των. Δεν είχον βέβαια την φήμην των Εταιρών. Λόγω όμως της ψυχικής των ευγενείας και των φυσικών προτερημάτων των, είχον μεγάλας επιτυχίας, πολλαί δε εξ αυτών και πολλά πλούτη. Ήσαν παντού περιζήτητοι...»

Μέχρι του σημείου να κάνουν καλλιστεία μεταξύ των έφθαναν οι αυλητρίδες, όπως τουλάχιστον πληροφορούμεθα από μίαν επιστολήν της αυλητρίδος Μεγάρας προς την Βακχίδα, την οποίαν περιέσωσε ο Αλκίφρων, ενώ ονόματα αυλητρίδων αναφέρει πολλά ο Αθήναιος καθώς και ο Λουκιανός, όπως και ο Αλκίφρων. Κι όπως όλοι συμφωνούν, πολλές αυλητρίδες τις εύρισκαν μεταξύ των χαμαιτυπών (= κοινών πορνών) και των εταιρών. «Πολλαί μάλιστα εξ αυτών έγιναν εταίραι, όπως πολλαί εταίραι έγιναν αυλητρίδες», λέει ο Γρ. Στεφάνου.