18/07/17 22:43 - Για ποιο λόγο έγινε η ιστορική διαμάχη Άγγελου Βλάχου και Εμμανουήλ Ροΐδη;

  

Για ποιο λόγο έγινε η ιστορική διαμάχη Άγγελου Βλάχου και Εμμανουήλ Ροΐδη;

Με αφορμή το γεγονός ότι σαν σήμερα πέθανε ένας μεγάλος πολιτικός, λόγιος και διπλωμάτης, ο Άγγελος Βλάχος, καλό θα ήταν να θυμηθούμε για ποιο λόγο έχει μείνει ιστορική μια διαμάχη, που είχε με έναν άλλο μεγάλο λόγιο και συγγραφέα σατιρικών έργων, όπως ο Εμμανουήλ Ροΐδης!

Στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας η διαμάχη ανάμεσα στον Εμμανουήλ Ροΐδη και στον Άγγελο Βλάχο του 1877, με αντικείμενο την (ελληνική) ποίηση και κριτική, έχει καταχωρηθεί ως σημαντικό γεγονός του φθίνοντος 19ου αιώνα. Με την απήχησή της επηρέασε πολύτροπα τον πνευματικό χώρο και συνέβαλε σημαντικά στη διαμόρφωση πρόσφορου κλίματος για τις αναζητήσεις της γενιάς του '80, η οποία προσπαθούσε τότε να επιβάλει την παρουσία της. Η ιστορική της σημασίας είναι ομόλογη με διαμάχες όπως εκείνες των Ζαμπέλιου-Πολυλά, Αποστολάκη-Βάρναλη και Σεφέρη-Τσάτσου. [...]

Αυτά γράφονται, μεταξύ άλλων, στην εισαγωγή της έκδοσης: Η ΔΙΑΜΑΧΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ - ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ -ΡΟΙΔΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ, ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Ας δούμε, λοιπόν, ποια ήταν η διαμάχη. με τον Άγγελο Βλάχο

Η διαμάχη με τον Άγγελο Βλάχο

Το 1877 ο Ροΐδης ήταν εισηγητής της κριτικής επιτροπής στον δραματικό διαγωνισμό του συλλόγου «Παρνασσός». Στην ομιλία του απέρριψε την ποιητική αξία όχι μόνο των υποβληθέντων στον διαγωνισμό έργων αλλά και εν γένει της ελληνικής ποιητικής παραγωγής της εποχής. Τη χαμηλή ποιότητα της ποίησης την απέδιδε στην απουσία κατάλληλης «περιρρέουσας ατμόσφαιρας». Οι απόψεις του απηχούν τη διδασκαλία του Taine, σύμφωνα με τον οποίον η τέχνη, ως κοινωνική εκδήλωση, εξαρτάται απόλυτα από το περιβάλλον και τις συνθήκες στις οποίες γεννάται. Δεδομένης λοιπόν της κατάστασης στην Ελλάδα ο Ροΐδης θεωρούσε λογική την χαμηλή ποιότητα της ποιητικής παραγωγής.
Ένα μήνα μετά απάντησε στην ομιλία του Ροΐδη ο Άγγελος Βλάχος με την ομιλία «Περί νεωτέρας ελληνικής ποιήσεως και ιδίως περί Γεωργίου Ζαλοκώστα», στην οποία αντέκρουσε τις απόψεις περί της δημιουργίας του ποιητή υπό την επίδραση του κοινωνικού και πνευματικού περιβάλλοντος, υποστηρίζοντας ότι οι ποιητές με ταλέντο γεννιούνται και ότι το έργο είναι αποτέλεσμα ποιητικής ευφυίας και όχι επίδρασης της κοινωνίας. Ο Γεώργιος Ζαλοκώστας ήταν το παράδειγμά του για την αξία της ποιητικής παραγωγής της εποχής.
Ο Ροΐδης απάντησε με άλλες δύο μελέτες «Περί συγχρόνου Ελληνικής κριτικής» και «Περί συγχρόνου Ελληνικής ποιήσεως», στις οποίες επαίνεσε το έργο των «Προδρόμων» (Ιωάννης Βηλαράς, Αθανάσιος Χριστόπουλος), την Επτανησιακή Σχολή και από σύγχρονους ποιητές μόνο τον Βαλαωρίτη και τον Αχ. Παράσχο. Ο Άγγελος Βλάχος ανταπάντησε με το έργο «Ο Νέος Κριτικός» και ο Ροΐδης με το έργο «Τα Κείμενα» και έτσι έληξε η διαμάχη.

Κλείνοντας, ας δούμε κάτι που έγραψε γι’αυτό το θέμα ο Δημήτριος Βικέλας:

Η λογοτεχνική κριτική παίζει καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του λογοτεχνικού κανόνα, καθώς διαμορφώνει ένα σύστημα αξιολόγησης και ιεραρχιών γύρω από τα κείμενα και τους συγγραφείς. Μαχητικός σατιρικός κριτικός του 19ου αιώνα ο Εμμ. Ροΐδης επέμενε πάντα στην ανάδειξη της πολιτισμικής απόστασης που χωρίζει τη νεοελληνική λογοτεχνία από τον ευρωπαϊκό λογοτεχνικό κανόνα. Μια από τις πιο γνωστές κριτικές διαμάχες γύρω από τον λογοτεχνικό κανόνα του 19ου αιώνα είναι η διαμάχη Εμμ. Ροΐδη και Άγγελου Βλάχου για τη νεοελληνική ποίηση. Το 1877 ο Ροΐδης ήταν εισηγητής της κριτικής επιτροπής στον δραματικό διαγωνισμό του συλλόγου «Παρνασσός». Στην ομιλία του, με τίτλο «Περί συγχρόνου ελληνικής ποιήσεως», απέρριψε την ποιητική αξία όχι μόνο των υποβληθέντων στον διαγωνισμό έργων αλλά και εν γένει όλης της ελληνικής ποιητικής παραγωγής της εποχής. Επηρεασμένος από τις ιδέες του Taine για τη σημασία της περιρρέουσας ατμόσφαιρας, ο Ροΐδης υποστήριξε ότι η πολιτισμική καθυστέρηση της Ελλάδας δεν επιτρέπει την ανάδυση μιας σημαντικής ποιητικής παραγωγής. Έναν μήνα αργότερα, ο Άγγελος Βλάχος ανέλαβε να αντικρούσει τις απόψεις του Ροΐδη, με την ομιλία του «Περί νεωτέρας ελληνικής ποιήσεως και ιδίως περί Γεωργίου Ζαλοκώστα». Ο Ζαλοκώστας επιλέχθηκε ως το κατεξοχήν αντιπροσωπευτικό παράδειγμα για την αξία της ποιητικής παραγωγής της εποχής. Η κριτική διαμάχη συνεχίστηκε, αφήνοντας τα ίχνη της στην ευρύτερη δημόσια σφαίρα. Στο κείμενο που ακολουθεί ο Δημήτριος Βικέλας σατιρίζει τις θεωρίες των δύο κριτικών για την ποίηση.
Μαλλιά κουβάρια ’πιάσθηκαν οι δύο κριτικοί μας.Ο ένας λέγει: «Ποιητήν διά να ’βγάλη η γη μαςνα γείνη πριν ποιητική κ’ η ατμοσφαίρα πρέπει»·κ’ εις τον ’δικόν μας ουρανόν ό,τι ζητεί δεν βλέπει.«Ο ποιητής δεν γίνεται, γεννάτ’», ο άλλος λέγει,αλλ’ όμως της γεννήσεως τα όρια εκλέγει·την Ποίησιν απ’ την οδόν Σταδίου εξορίζει,κ’ εις λόγγους μόνον κ’ εις βουνά μάς την περιορίζει.
[...]

Δ[ημήτριος] Β[ικέλας], «Οι κριτικοί και η ποίησις», περ. Εστία, τόμ. Β΄, τχ. 78 (26 Ιουν. 1877) 414. Ολόκληρο το ποίημα διατίθεται στην Ψηφιακή Συλλογή «Πλειάς» .