Ελληνική Λαογραφία

Ελληνική Λαογραφία

Άρθρα, Μελέτες, Έρευνες, Ρεπορτάζ και πολλά άλλα λαογραφικά στοιχεία, αλιευμένα μέσα από πανεπιστημιακά συγγράμματα και το απόσταγμα της ψυχής ή της λαϊκής μούσας των Ελλήνων. Μια μεγάλη διαδρομή για την Ελληνική Λαογραφία, έχοντας ως φωτεινό οδηγό μας τους θρύλους και τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα, τις λατρευτικές δοξασίες και τις πάσης φύσεως εκδηλώσεις του Ελληνικού Λαού, μέσα από εργασίες μεγάλων Ελλήνων λαογράφων, όπως ο Νικόλαος Πολίτης, ο Γεώργιος Μέγας, ο Χρίστος Οικονομόπουλος και τόσοι άλλοι επιφανείς λαογράφοι αυτού του τόπου, που φώτισαν με την δική τους σκέψη την δική μας πορεία!..

  • Λάκκον ώρυξε!..
    Διαβάστε πόσες φορές η Ελληνική Λαογραφία χρησιμοποιεί τον όρο «λάκκος» για να επισημάνει διάφορα θέματα της καθημερινότητας του λαού μας, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, αφού οι φράσεις αυτές, που «γεννά» και «γονιμοποιεί» με την φαντασία του ο ελληνικός λαός δημιουργούν τον πραγματικό πνευματικό θησαυρό του Έθνους μας!
  • Ο μήνας Νοέμβριος και οι παροιμίες του!..
    Ήταν ο ένατος μήνας με τριάντα ημέρες του αρχαίου ρωμαϊκού νουμιανού ημερολογίου και έγινε ενδέκατος (με 31 ημέρες) του Ιουλιανού. Επί Αυγούστου όμως ξαναγύρισε στις 30 ημέρες. Κατά τον μήνα αυτόν, ο Ηλιος περνά από τον αστερισμό του Ζυγού στον αστερισμό του Τοξότη. Οι Ρωμαίοι τον είχαν αφιερώσει στον Ποσειδώνα και γιόρταζαν το μήνα αυτόν τα Ποσειδώνια (Neptunallia).
  • Οι παροιμίες ως σημείο αναφοράς στη ζωή των ανθρώπων!..
    Πρώτος παροιμιογράφος μπορεί να θεωρηθεί ο Αριστοτέλης, γιατί είναι εκείνος που πρώτος άρχισε να συγκεντρώνει και να ερμηνεύει τις παροιμίες. Αναφέρεται και βιβλίο του με τίτλο Περί παροιμιών. Το ίδιο έκαναν κι οι μαθητές του Θεόφραστος και Κλέαρχος. Αλλά εκείνοι που ασχολήθηκαν περισσότερο με τη συλλογή παροιμιών υπήρξαν οι γραμματικοί της Αλεξάνδρειας (Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, Αριστείδης ο Μιλήσιος κ.ά.).
  • Ποιοι μύθοι και θρύλοι εγράφησαν για τον Μ. Αλέξανδρο;
    Πού το όνειρο; Και πού το θαύμα; Πού η αλήθεια; Και πού η πραγματικότητα; Υπάρχουν, αλήθεια, γεγονότα που δεν κατέγραψε η πένα της Ιστορίας; Ένα φανταστικό ταξίδι στην Χώρα της ουτοπίας, αλλά και του ιστορικού προβληματισμού ίσως για όλους μας να είναι αναγκαίον!.. Ιδού εμπρός εις τους οφθαλμούς σου, ω άνθρωπε, εν ωφέλιμον παράδειγμα. Στοχάσου εις τον θάνατον του Αλεξάνδρου την ανθρωπότητα, και ότι η ζωή ετούτη είναι ως περ το λουλούδι του λειβαδιού, οπού ή το δρεπάνι το κόπτει, ή ο Ήλιος το ξηραίνει και το φθείρει, και εις ολίγον διάστημα χάνεται. Ούτως είναι η ζωή μας οπού σήμερον είμεσθεν εις τον Κόσμον με πλούτη, με δόξαις, και τιμαίς, αύριον δε είμεσθεν από το δρεπάνι του θανάτου θερισμένοι.
  • Ανάθεμά σε, διάβολε!..
    Αλήθεια, έχει αναλογιστεί κανείς πόσες παροιμίες λέμε για τον … Διάβολο; Τον «Εξαποδώ», όπως τον λέγαμε στο χωριό μας, το Βεσίνι Καλαβρύτων; Είχε και άλλα επίθετα: «Τραγογένης», «Σκατογένης», «Τρισκατάρατος», «Αντίχριστος», «Εωσφόρος» (αρχαίας προέλευσης η λέξη, που δεν είχε την έννοια που αποδίδουμε σήμερα) κλπ. Ας διαβάσουμε, λοιπόν, μερικές παροιμίες ή γνωμικά, που χρησιμοποιεί ο θυμόσοφος λαός για τον διάβολο:
  • Η χρησιμότητα των ελληνικών παροιμιών!..
    Πιο διεξοδικά, θα λέγαμε ότι η παροιμία είναι ένα απόφθεγμα σύντομο και συχνά πνευματώδες, με αρχαία παράδοση και μεγάλη διάδοση, το οποίο, με μορφή καμιά φορά μεταφορική, εκφράζει μια ηθική παραίνεση ή μια σκέψη ή έναν κανόνα, καταστάλαγμα όλα της πείρας. Η συντομία, η δηκτικότητα, ο αποφθεγματικός τόνος είναι τα ουσιώδη χαρακτηριστικά της παροιμίας, που αποτελεί τυπικό είδος της λαϊκής παραδοσιακής λογοτεχνίας. Η παροιμία συμπυκνώνει εμπειρίες, έθιμα, κανόνες πατροπαράδοτης συμπεριφοράς, που παρουσιάζουν ποικιλία και καμιά φορά αντίφαση, όπως ποικίλες και αντιφατικές είναι οι εμπειρίες στις οποίες χρωστάει τη γένεσή της (για παράδειγμα, «κάνε το καλό και ρίξ’ το στο γιαλό» και «ο καλός καλό δεν έχει»).
  • Άκου … να δεις!..
    Μπορεί να υπάρχουν παροιμίες και παροιμίες, γνωμικά επί γνωμικών, αποφθέγματα ή ρήσεις επί ρητών για όλα τα θέματα που άπτονται του όποιου φιλοσοφικού μας γίγνεσθαι. Ίσως δεν έχουμε σκεφτεί, όμως, πόσες ελληνικές παροιμίες λέγονται για ορισμένα … μέλη του ανθρώπινου σώματος! Διαβάστε ορισμένες εξ αυτών και για ποιο λόγο αναφέρονται, χωρίς να λάβουμε υπόψη αρκετές που έχουν πονηρό ή ανήθικο περιεχόμενο!..
  • Από τα Σατουρνάλια στα σύγχρονα Καρναβάλια!..
    Λένε ότι στα Σατουρνάλια επίσημα ενδύματα δε φοριούνταν, ενώ οι δούλοι δεν μπορούσαν να τιμωρηθούν κι αντιμετώπιζαν με χλευασμό τους κυρίους τους. Γενικότερα οι ρόλοι αντιστρέφονταν ανάμεσα σε δούλους κι ιδιοκτήτες, κάτι που οδηγούσε σε ξέφρενο γλέντι, άφθονη οινοποσία και ακολασίες: γι' αυτό το λόγο, με την έλευση του Χριστιανισμού, η λέξη "σατουρνάλια" ήταν ταυτόσημη με τα "όργια"!..
  • Ήθη κι έθιμα της Τσικνοπέμπτης!..
    Τσικνοπέμπτη, όπως είναι γνωστό, είναι η ονομασία της ημέρας Πέμπτης της Κρεατινής ή κατ’ άλλους Τυρινής. Προέρχεται από τη λέξη τσίκνα, τη μυρωδιά δηλαδή του ψημένου κρέατος, που κάθε οικογένεια συνηθίζει να τρώει την ημέρα αυτή. Επειδή τις ημέρες της Τυροφάγου Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή και Σάββατο (Ψυχοσάββατο) νηστεύουν, η Τσικνοπέμπτη παίρνει γιορταστικό χαρακτήρα, αφού μάλιστα πρόκειται να ακολουθήσει και η πολυήμερη νηστεία της Σαρακοστής. Στα Δωδεκάνησα η Τσικνοπέμπτη λέγεται Τσικνόπεφτο, ενώ στην Κεφαλονιά Μουρδουλοπέφτη.
  • Οι καλικάντζαροι του παρελθόντος!..
    Δαίμονες και σατανολάτρες δεν υπάρχουν μόνον στην σημερινή ελληνική κοινωνία, αλλά και στο παρελθόν, όπου βρίσκουμε τις δυνάμεις του κακού να κυριαρχούν πολλές φορές στην ελληνική πραγματικότητα, που δεν αποτελούν, όμως, τον κανόνα, αλλά την εξαίρεση της ζωής των αρχαίων!..
  • Ο μήνας Ιανουάριος και οι παροιμίες του!..
    Αρκετές παροιμίες αναφέρονται στον Ιανουάριο που σχετίζονται με ποικίλα θέματα (με το φαγητό, το κυνήγι, τις αγροτικές ασχολίες, το φεγγάρι κτλ.): «Κότα, πίτα το Γενάρη, κόκορα τον Αλωνάρη», «Ο λαγός και το περδίκι κι ο καλός ο νοικοκύρης, το Γενάρη χαίρονται», «Του Γενάρη το φεγγάρι, ήλιος της ημέρας μοιάζει», «Χιόνισ’ έβρεξ’ ο Γενάρης, όλ’ οι μύλοι μας θ’ αλέθουν». Ο Ιανουάριος λέγεται ακόμα και «Τρανός», ίσως σε σύγκριση με το Φεβρουάριο που έχει λιγότερες μέρες.
  • Τα κάλαντα μέσα στο χρόνο και το χώρο!...
    Η συνήθεια φαίνεται πως υπήρχε και πριν από τη βυζαντινή εποχή. Πιθανόν η χαρά για τη γέννηση του Χριστού, που πριν από τον 4ο αιώνα γιορταζόταν την 1η του έτους, να συνδυάστηκε με τις ελπίδες και τις ευχές του νέου έτους, που συνήθιζαν οι Ρωμαίοι, και με γιορταστικούς τρόπους που συνηθίζονταν στην αρχαία Ελλάδα. Γι’ αυτό ίσως ορισμένοι Πατέρες της Εκκλησίας, που προσπαθούσαν να απομακρύνουν τους πιστούς από τις αναμνήσεις του παρελθόντος, απαγόρεψαν τα κάλαντα, κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Παρά την απαγόρευση όμως, η λαοφιλής αυτή συνήθεια επέζησε και συνεχίζεται.
  • Ποιο είναι το ιστορικό και πνευµατικό πλαίσιο της γέννησης της Ελληνικής Λαογραφίας ως Επιστήµης; (2)
    «Στην Ελλάδα αντίστοιχα εθνική αποστολή της λαογραφίας ήταν να αποδείξει µε επιχειρήµατα από το βίο και τη γλώσσα του λαού, την αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνικού πολιτισµού από την αρχαιότητα ως σήµερα. Τον 19ο αιώνα οι Έλληνες λόγιοι βρέθηκαν στην ανάγκη να αντικρούσουν τις κατηγορίες του αυστριακού ιστορικού Ph. Fallmerayer ο οποίος υποστήριξε ότι στις φλέβες των νεοελλήνων δεν κυλάει σταγόνα αίµα αρχαιοελληνικό. Στη δεκαετία του 1830 η κατηγορία αυτή έθιξε βαθύτατα τους Έλληνες, καθώς η ροµαντική έννοια του έθνους στηριζόταν βασικά στην πίστη ότι εκείνο που µας συνδέει µε τους προγόνους µας και τους συµπατριώτες µας είναι το κοινό αίµα…»
  • Ο μήνας Δεκέμβριος και οι παροιμίες του!..
    Ο λαός μας ονομάζει το Δεκέμβριο Χριστουγεννάρη ή Χριστούγεννα, διότι το μήνα αυτόν γεννήθηκε ο Χριστός, και Αντρά, από τη γιορτή του Αποστόλου Ανδρέα, μετά την οποία αρχίζει. Οι αρχαίοι Μακεδόνες τον ονόμαζαν Ανδιαίο. Ο Δεκέμβριος συνδέεται με τη Γέννηση του Χριστού και το χειμερινό ηλιοστάσιο (21 Δεκεμβρίου). Τις πρώτες μέρες του, με τις γιορτές των αγίων Βαρβάρας, Σάββα και Νικολάου, το κρύο στα ορεινά δυναμώνει και ο αϊ-Νικόλας, συνήθως, «ασπρίζει τα γένια του», όπως λέει ο λαός, δηλαδή χιονίζει.