Ελληνική Λαογραφία

Ελληνική Λαογραφία

Άρθρα, Μελέτες, Έρευνες, Ρεπορτάζ και πολλά άλλα λαογραφικά στοιχεία, αλιευμένα μέσα από πανεπιστημιακά συγγράμματα και το απόσταγμα της ψυχής ή της λαϊκής μούσας των Ελλήνων. Μια μεγάλη διαδρομή για την Ελληνική Λαογραφία, έχοντας ως φωτεινό οδηγό μας τους θρύλους και τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα, τις λατρευτικές δοξασίες και τις πάσης φύσεως εκδηλώσεις του Ελληνικού Λαού, μέσα από εργασίες μεγάλων Ελλήνων λαογράφων, όπως ο Νικόλαος Πολίτης, ο Γεώργιος Μέγας, ο Χρίστος Οικονομόπουλος και τόσοι άλλοι επιφανείς λαογράφοι αυτού του τόπου, που φώτισαν με την δική τους σκέψη την δική μας πορεία!..

  • Ποιο είναι το ιστορικό και πνευµατικό πλαίσιο της γέννησης της Ελληνικής Λαογραφίας ως Επιστήµης; (2)
    «Στην Ελλάδα αντίστοιχα εθνική αποστολή της λαογραφίας ήταν να αποδείξει µε επιχειρήµατα από το βίο και τη γλώσσα του λαού, την αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνικού πολιτισµού από την αρχαιότητα ως σήµερα. Τον 19ο αιώνα οι Έλληνες λόγιοι βρέθηκαν στην ανάγκη να αντικρούσουν τις κατηγορίες του αυστριακού ιστορικού Ph. Fallmerayer ο οποίος υποστήριξε ότι στις φλέβες των νεοελλήνων δεν κυλάει σταγόνα αίµα αρχαιοελληνικό. Στη δεκαετία του 1830 η κατηγορία αυτή έθιξε βαθύτατα τους Έλληνες, καθώς η ροµαντική έννοια του έθνους στηριζόταν βασικά στην πίστη ότι εκείνο που µας συνδέει µε τους προγόνους µας και τους συµπατριώτες µας είναι το κοινό αίµα…»
  • Ο μήνας Δεκέμβριος και οι παροιμίες του!..
    Ο λαός μας ονομάζει το Δεκέμβριο Χριστουγεννάρη ή Χριστούγεννα, διότι το μήνα αυτόν γεννήθηκε ο Χριστός, και Αντρά, από τη γιορτή του Αποστόλου Ανδρέα, μετά την οποία αρχίζει. Οι αρχαίοι Μακεδόνες τον ονόμαζαν Ανδιαίο. Ο Δεκέμβριος συνδέεται με τη Γέννηση του Χριστού και το χειμερινό ηλιοστάσιο (21 Δεκεμβρίου). Τις πρώτες μέρες του, με τις γιορτές των αγίων Βαρβάρας, Σάββα και Νικολάου, το κρύο στα ορεινά δυναμώνει και ο αϊ-Νικόλας, συνήθως, «ασπρίζει τα γένια του», όπως λέει ο λαός, δηλαδή χιονίζει.
  • Ποιο είναι το ιστορικό και πνευµατικό πλαίσιο της γέννησης της Eλληνικής Λαογραφίας ως επιστήµης;
    «Ο όρος παράδοση προέρχεται από το ρήµα παραδίδω δηλαδή κληροδοτώ στις επόµενες γενιές στοιχεία από το παρελθόν και το παρόν. Η παράδοση είναι γραπτή και προφορική. Η γραπτή είναι ό,τι έχοµε κληρονοµήσει από τους προγόνους µας από την αρχαιότητα µέχρι σήµερα, και για τους Έλληνες ανάγεται σε µεγάλο βάθος χρόνου. Η προφορική παράδοση, αντιπροσωπεύει τα στοιχεία που παραδίδονται από γενιά σε γενιά και συγκροτούν τον πυρήνα του λαϊκού πολιτισµού καθώς στο λεγόµενο παραδοσιακό πλαίσιο οι εγγράµµατοι ήταν πολύ λίγοι…»
  • Ο μήνας Οκτώβριος και οι Παροιμίες του!..
    Γενικά ο μήνας Οκτώβριος είναι ο μήνας της σποράς («Όποιος σπέρνει τον Οκτώβρη έχει οχτώ σειρές στ' αλώνι»). Η μεγαλύτερη γιορτή του Οκτωβρίου είναι του Αγίου Δημητρίου, μέρα που παλιότερα τελείωναν οι συμφωνίες για το νοίκιασμα των χωραφιών που είχαν γίνει του Αγίου Γεωργίου, οι συμφωνίες των βοσκών κ.ά. Είναι ο μήνας που ανθίζουν τα χρυσάνθεμα ή αγιοδημητριάτικα, τα οποία στην Κύπρο ονομάζονται οχτωβρούδια!.. Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..
  • Πόσο μακριά μας πάνε τα μοιρολόγια;
    Στον ελληνικό χώρο ειδικότερα, τα μοιρολόγια γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη. Αν και οι Έλληνες πάντοτε πίστευαν στην ύπαρξη της ψυχής και στη συνέχεια της ζωής πέρα από το θάνατο, αυτό δεν τους εμπόδισε να θρηνούν τόσο ατομικά, όσο και ομαδικά τα πρόσωπα που πέθαιναν. Ενδεικτικό του γεγονότος αυτού είναι η ύπαρξη ιδιαίτερης τάξης ποιητριών, των «μοιρολογίστρων», οι οποίες με την ποιητική τους ικανότητα και τη δυνατή μνήμη τους κατασκεύαζαν πλήθος από μοιρολόγια ή διασκεύαζαν παλιότερα. Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..
  • Από την ομηρική εποχή σκόρπιζαν τις στάχτες των νεκρών στη θάλασσα;
    Με αφορμή το γεγονός ότι η τέφρα της σορού της Μαρίας Κάλλας σκορπίστηκε στο Αιγαίο, θυμηθήκαμε ότι τρία χρόνια ύστερα από την επιστροφή των ηρώων από την Τροία ξέσπασαν στη Λοκρίδα επιδη­μίες και ακολούθησε περίοδος από κακές συγκο­μιδές. Το μαντείο που ρωτήθηκε απάντησε πως αυτές οι μάστιγες ήταν η εκδήλωση της θεϊκής οργής και πως η Αθηνά δε θα ηρεμούσε, αν για χίλια χρόνια οι Λοκροί δεν έστελναν κάθε χρό­νο στην Τροία δύο νέες κοπέλες, που θα διάλε­γαν στην τύχη, για να εξαγνίσουν την αρπαγή (και το βιασμό) της Κασσάνδρας. Πράγμα το οποίο και έγινε. Οι Τρώες σκότωσαν τις δύο πρώτες κόρες που έφτασαν και σκόρπισαν τις στάχτες τους στη θάλασσα!..
  • Ο μήνας Σεπτέμβριος και οι παροιμίες του!..
    Το Σεπτέμβριο ωριμάζουν ή αρχίζουν να ωριμάζουν πολλά φρούτα. Επίσης το μήνα αυτό αρχίζει η σπορά των χειμωνιάτικων δημητριακών (σιταριού, σίκαλης, κριθαριού κ.ά.), προπάντων στα ορεινά μέρη της Ελλάδας. Γι’ αυτό και ο Σεπτέμβριος ονομάζεται από το λαό Σποριάς. Ονομάζεται ακόμα και Σταυρός ή Σταυρίτης ή μήνας του Σταυρού, γιατί στις 14 γιορτάζεται η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, καθώς και Τρύγος ή Τρυγητός. Κατά το Σεπτέμβριο φεύγουν για τις θερμές χώρες τα αποδημητικά πουλιά, που τα αποχαιρετούσαμε κι εμείς συγκινημένοι τον παλιό εκείνο τον καιρό που ζούσαμε στα χωριά μας!..
  • Το μαύρο πανί του Θησέα και ο διαχρονικός συμβολισμός του!..
    Το μαύρο χρώμα έχει περάσει ως κάτι το αρνητικό και στη λαογραφία μας. Πολλοί είναι αυτοί που μιλάνε με διάφορους θρύλους ή παραδόσεις για «μαύρο πρόβατο», «μαύρη γάτα», «μαύρη χήνα», «μαύρο τριαντάφυλλο», «μαύρη μαγεία», ενώ οι ναυαγισμένοι ναυτικοί μας ξορκίζουν τον «μαύρο ωκεανό» και ό,τι άσχημο σωρεύεται στην ψυχή του Έλληνα ή της Ελληνίδας. Το «μαύρο ψωμί» της ξενιτιάς, έχει ακουστεί πολύ από τη λαϊκή μας μούσα, ενώ στα δημοτικά μας τραγούδια ακούστηκε πολλές φορές από το στόμα των κλεφτών και των αρματολών το «μαύρη ζωή που κάνουμε εμείς οι μαύροι κλέφτες»!..
  • Ο μήνας Αύγουστος και οι παροιμίες του!..
    Ο όγδοος μήνας του γρηγοριανού ημερολογίου. Έχει 31 ημέρες και αντιστοιχεί στο sextilis του πρώτου ρωμαϊκού ημερολογίου των 10 μηνών, του οποίου, όπως δείχνει το όνομα, ήταν ο έκτος μήνας. Ήδη όμως επί Νουμά Πομπιλίου, στον οποίο η παράδοση αποδίδει τη διαίρεση του έτους σε δώδεκα μήνες, έγινε ο όγδοος μήνας. Τον 1o αι. π.Χ. έλαβε το σημερινό του όνομα προς τιμήν του αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου. Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής επανάστασης οι πρώτες μέρες του Αυγούστου (έως τις 17) αποτελούσαν τμήμα του Θερμιδώρ και οι υπόλοιπες του Φρουκτιδώρ. Οι Έλληνες τον γιορτάζουν ιδιαίτερα λόγω του Δεκαπενταύγουστου!..
  • «Αλεξάνδρου μυθιστόρημα»!..
    Το υλικό αυτό δουλεύτηκε γύρω στον 3ο αι. μ.Χ. με μια ιστορία του Αλέξανδρου, και έτσι γεννή­θηκε ένα πολύχρωμο μυθιστορηματικό κατα­σκεύασμα, για το οποίο επιστρατεύθηκε το όνο­μα του ιστορικού Καλλισθένη από την Όλυνθο (ο λεγόμενος Ψευδο-Καλλισθένης). Στο μυθι­στόρημα αυτό ο ήρωας περνάει μέσα από ολό­κληρο τον θαυμαστό κόσμο της Ανατολής: ένα ταξίδι ως την άκρη του κόσμου, όπου κυριαρχεί αιώνια νύχτα, μια πτήση στον ουρανό, ένα ταξίδι βουτιά στον βυθό της θάλασσας, δίπλα στα άλλα εξερευνητικά ταξίδια· πληροφορίες για θαυμαστές χώρες (Ινδία, Περσία), βαθυστόχα­στοι διάλογοι (γυμνοσοφιστές) και επιστολές (Αμαζόνες), σημαντικοί θρύλοι (ο θεός Άμμωνας ως πατέρας του Αλέξανδρου) και πολλά παραμυθικά στοιχεία δημιουργούν ένα εξαιρετικά πολύχρωμο ευχάριστο ανάγνωσμα!..
  • Ο μήνας Ιούλιος και οι παροιμίες του!...
    Στη ελληνική λαογραφία ο Ιούλιος αποκαλείται και Αλωνάρης, γιατί τότε συνήθως γίνεται το αλώνισμα των σιτηρών. Ονομάζεται ακόμα και Αϊ-Λιας, από τη γιορτή του προφήτη Ηλία (στις 20 Ιουλίου), Γυαλιστής ή Γυαλινός, γιατί τότε αρχίζουν να γυαλίζουν, να ωριμάζουν δηλαδή τα σταφύλια, Φουσκόμηνας ή Χασκόμηνας, γιατί από το μήνα αυτόν αρχίζουν να ωριμάζουν (να φουσκώνουν και να σκάζουν) τα σύκα, Θεριστής σε ορεινά μέρη, γιατί τότε πραγματοποιείται ο θερισμός των σιτηρών.
  • Ο μήνας Ιούνιος και οι παροιμίες του!..
    Άλλα ονόματα του Ιουνίου: Κερασάρης, γιατί τότε ωριμάζουν τα κεράσια, Ορνιαστής, στην Άνδρο, γιατί τότε γίνεται η επικονίαση-γονιμοποίηση (όρνιασμα) των σύκων. Επειδή μοιάζουν τα ονόματα του Ιουνίου και του Ιουλίου, ο λαός τον πρώτο τον ονομάζει Πρωτογιούλη και το δεύτερο Δευτερογιούλη. Οι μέρες του Ιουνίου είναι μεγάλες (η 22η είναι η μεγαλύτερη μέρα του έτους) και η δουλειά είναι πολύωρη και κοπιαστική για τους αγρότες. Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..
  • Τι ρόλο διαδραμάτιζε η ωοσκοπία στην αρχαία Ελλάδα;
    Στην ελληνική λαογραφία η αβγομαντεία εμφανίζεται με πολλές μορφές. Γίνεται, κυρίως, την Κυριακή της Τυρινής και την ημέρα του Αϊ-Γιάννη (24 Ιουνίου). Στη γιορτή του Αϊ-Γιάννη, που συμπίπτει με το θερινό ηλιοστάσιο, η αβγομαντεία συνδυάζεται με πολλές αρχαίες και νεότερες δοξασίες. Οι ανύπαντρες νέες ρίχνουν το ασπράδι του αβγού σε διαφανές σκεύος με «αμίλητο νερό» και προσπαθούν από το σχήμα που θα πάρει να μαντέψουν την τύχη τους.
  • Ο μήνας Μάιος και οι παροιμίες του!...
    Η Πρωτομαγιά θεωρείται η γιορτή των λουλουδιών και οι άνθρωποι συνηθίζουν να πηγαίνουν σε εξοχικές τοποθεσίες για «να πιάσουν το Μάη», κατά τη λαϊκή έκφραση. Εκεί μαζεύουν λουλούδια και φτιάχνουν στεφάνια, τα οποία κρεμούν έξω από τα σπίτια. Σε ορισμένα μέρη της Μικράς Ασίας σε κάθε στεφάνι έβαζαν, εκτός από λουλούδια, ένα σκόρδο για τη βασκανία, ένα αγκάθι για τον εχθρό και ένα στάχυ για καλή σοδειά. Το στεφάνι το κρατούν, κατά το έθιμο, ως του Αϊ-Γιαννιού του Θεριστή, οπότε το καίνε στις φωτιές του αγίου.Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..